İzmir Beyliği (1081-1098): Anadolu’nun İlk Denizci Türk Beyliği
Anadolu’nun iç kesimlerinde kurulan beyliklerin aksine, Ege kıyılarında devletleşme teşebbüsünde bulunan İzmir Beyliği, Anadolu’daki ilk düzenli Türk donanmasını kuran siyasi oluşum olarak öne çıkar. Kurucusu Çaka Bey’in Bizans sarayında geçen yılları, bu beyliği diğerlerinden ayıran en belirgin özelliktir.
Onların hikâyesi, bir bozkır savaşçısının Akdeniz’in mavilikleriyle tanıştığı ve kısa sürede önemli bir deniz gücü oluşturduğu sıra dışı bir mücadele örneğidir.
Saraydan Kaçış ve İzmir’in Fethi
Malazgirt Savaşı’ndan sonra Anadolu’ya akınlar düzenleyen Türk beylerinden biri de Çaka Bey’di. Oğuzların Çavuldur boyuna mensup olduğu kabul edilen Çaka, Dânişmendnâme’nin anlattığına göre Sultan Turasan’ın maiyetinde bulunuyordu. Kayseri’den İstanbul’a kadar uzanan akınlara katıldı. Ancak bu mücadeleler sırasında Bizanslılar tarafından esir alındı.
1078 yılında İstanbul’a götürülen Çaka Bey, İmparator III. Nikephoros Botaneiates’in sarayına gönderildi. İmparator onu beğendi; kendisine protonobilissimos unvanı verdi ve çeşitli imtiyazlar tanıdı.
Anna Komnena’nın aktardığına göre Çaka Bey, sarayda Grekçeyi oldukça iyi öğrenmiş, hatta Homeros’u okuyup anlayabilecek seviyeye ulaşmıştı. Aynı zamanda Bizans’ın askerî ve siyasî yöntemlerini yakından inceleme fırsatı buldu. Bazı araştırmacılara göre ilerleyen yıllarda denizciliğe yönelmesinde ve İstanbul’u hedef alacak bir strateji geliştirmesinde bu tecrübelerin önemli payı vardı.
1081 yılında I. Aleksios Komnenos tahta çıktığında Çaka Bey’in saraydaki imtiyazları kaldırıldı. Bunun üzerine İstanbul’dan ayrıldı. Nasıl ayrıldığı ve İzmir’e tam olarak ne zaman ulaştığı kesin olarak bilinmemektedir. Ancak kısa süre içinde etrafında topladığı Türkmen kuvvetleriyle İzmir’i ele geçirerek bağımsızlığını ilan etti. Bu tarih genel olarak 1081 yılı olarak kabul edilir.
Çaka Bey’in adı kaynaklarda farklı şekillerde geçer. Anna Komnena onu Tzakhas (Τζαχάς) olarak kaydeder. Dânişmendnâme’de ise Çaka adı kullanılır. Araştırmacılar İbrahim Kafesoğlu ve László Rásonyi, Eski Türkçedeki “-an” ekiyle yapılan adlar (Bozan, Yağıbasan gibi) kuralına dayanarak asıl adının Çakan olabileceğini ileri sürmüştür. Bununla birlikte tarih yazımında, Akdes Nimet Kurat’ın eserinin de etkisiyle Çaka Bey adı yerleşmiş durumdadır.
İlk Türk Donanması
O dönemde Anadolu’nun önemli bir kısmı Türk beylerinin kontrolüne geçmiş, Bizans’ın Anadolu ile bağlantısı büyük ölçüde zayıflamıştı. Çaka Bey bu ortamdan yararlanarak gemi yapımında uzman kişilerin yardımıyla kırk gemilik bir donanma kurdu.
Bu donanma, Anadolu’da kurulan ilk düzenli Türk donanması olarak kabul edilir. Türk Deniz Kuvvetleri de tarihî kökenlerini Çaka Bey’in 1081 yılında oluşturduğu bu deniz gücüne dayandırmaktadır. Bu nedenle Çaka Bey, Türk denizcilik tarihinde genellikle ilk Türk amirali olarak anılır.
Kara savaşlarına alışkın Türkmenler ilk kez sistemli biçimde denizcilik faaliyetlerine katılıyordu. Çaka Bey, stratejik bir planla işe yakın kıyı bölgelerini ele geçirerek başladı. Urla, Çeşme, Sığacık ve Foça kısa sürede hâkimiyeti altına girdi. Bazı araştırmacılara göre daha sonra Efes’te de bir tersane kurarak deniz gücünü pekiştirdi.
Adaların Fethi ve İlk Deniz Zaferi
Sıra Ege adalarına gelmişti. Çaka Bey donanmasıyla Midilli üzerine yürüdü ve adayı ele geçirdi. Kaynakların büyük bölümüne göre Midilli’nin ardından Sakız, Sisam ve Rodos da onun nüfuz alanına girdi.
Adaları geri almak amacıyla gönderilen Bizans donanmasıyla yapılan mücadelelerde Çaka Bey önemli başarılar elde etti. Kaynaklara göre Türk kuvvetleri gemileri birbirine yanaştırarak yakın muharebeyi tercih etti ve Bizans donanmasına ağır kayıplar verdirdi. Bu savaşlar, Türk denizcilik tarihinin ilk büyük başarıları arasında gösterilir.
İmparator Aleksios daha sonra Konstantinos Dalassenos kumandasında yeni ve daha güçlü bir donanma gönderdi. Ancak Bizans kuvvetleri beklenen başarıyı sağlayamadı. Sakız çevresindeki mücadelelerde de üstünlük büyük ölçüde Çaka Bey’in tarafında kaldı.
Bu gelişmelerin ardından Çaka Bey’in, eski unvanlarının iadesi ve kızının imparator ailesiyle evlendirilmesi karşılığında adaları geri vermeyi teklif ettiği rivayet edilir. Fakat taraflar arasında anlaşma sağlanamadı.
Peçeneklerle İttifak ve İstanbul Tehdidi
Çaka Bey’in hedefi yalnızca Ege adaları değildi. Stratejik planı, Gelibolu Yarımadası ve Trakya’yı ele geçirerek İstanbul’a ulaşmaktı. Bu amaçla Balkanlar’da Bizans’a karşı mücadele eden Peçeneklerle ittifak kurdu. İznik hâkimi Ebü’l-Kāsım da bu ittifaka katıldı.
1090-1091 yıllarında Bizans İmparatorluğu ciddi bir baskı altına girdi. Peçenekler Balkanlar’dan, Çaka Bey ise Ege ve Marmara yönünden İstanbul’u tehdit ediyordu.
İmparator Aleksios bu durumdan kurtulabilmek için önce Kumanlarla ittifak yaptı. Peçenekler Levunion Savaşı’nda ağır bir yenilgiye uğradı. Daha sonra ise diplomatik yollarla Çaka Bey ile damadı I. Kılıç Arslan’ın arasını açmayı başardı.
Bu gelişmelere rağmen Çaka Bey faaliyetlerini sürdürdü. Anna Komnena’nın aktardığına göre bir süre sonra imparatorluk iddiasında bulunmaya başladı ve basileios unvanını kullandı. Ayrıca Anadolu Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan’a kızını vererek onunla akrabalık kurdu.
Midilli’nin Kaybı
1092 yılında İmparator Aleksios, Midilli’yi geri almak amacıyla büyük bir kuvvet gönderdi. Çaka Bey adanın savunmasını kardeşi Yalvaç’a bıraktı.
Üç ay süren direnişten sonra ada savunucuları daha fazla dayanamayacaklarını anlayınca teslim şartları üzerinde anlaşma sağlandı. Ancak Bizans kuvvetlerinin anlaşma şartlarına tam olarak uymadığı ve Türk kuvvetleri adayı boşaltırken donanmaya ani bir saldırı düzenlediği aktarılır. Kısa süre sonra Sisam da yeniden Bizans’ın kontrolüne geçti.
Son Sefer ve Abidos’un Fethi
Bu kayıplar Çaka Bey’i durdurmadı. Kısa sürede yeni gemiler inşa ettirdi ve deniz gücünü yeniden toparladı.
Ardından Midilli, Sakız, Sisam ve Rodos üzerinde yeniden hâkimiyet kurduğu belirtilir. Daha sonra Çanakkale Boğazı’na yöneldi. Edremit’i ele geçirdi ve Bizans açısından büyük önem taşıyan Abidos’u kontrolü altına aldı.
Bu gelişmeler hem İmparator Aleksios’u hem de Anadolu Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan’ı rahatsız etti. Çaka Bey’in giderek güçlenmesi ve Çanakkale üzerinden Trakya’ya geçme ihtimali bölgedeki siyasî dengeleri değiştirmeye başlamıştı.
Son: Bir Ziyafet ve Beklenmedik Son
İmparator Aleksios diplomatik yollarla Çaka Bey ile Kılıç Arslan’ın arasını açmaya çalıştı. Kaynaklara göre imparator, Kılıç Arslan’a bir elçi ile mektup göndererek Çaka Bey’in asıl hedefinin Bizans değil, İznik olduğu telkininde bulundu. Bu girişimler sonuç verdi.
Abidos’ta bulunan Çaka Bey, damadı Kılıç Arslan ile görüşmek üzere onun yanına gitti. Kaynakların aktardığına göre, düzenlenen bir ziyafet sırasında öldürüldü.
Ölüm tarihi konusunda kaynaklar farklılık gösterir. Anna Komnena 1097, Akdes Nimet Kurat 1096, bazı araştırmacılar ise 1093 yılını verir. Güncel araştırmaların büyük bölümü, ölüm tarihinin 1095 olduğunu kabul eder.
Çaka Bey’in ölümünün ardından İzmir Beyliği kısa sürede zayıfladı. 1098 yılında İzmir yeniden Bizans hâkimiyetine geçti.
Ardında Bıraktıkları
İzmir Beyliği yaklaşık on yedi yıl yaşamış olsa da Türk tarihindeki yeri oldukça önemlidir.
Çaka Bey, Ege kıyılarında ilk Türk tersanelerini kurdu. Anadolu’daki Türk siyasi varlığının denizle bütünleşmesinde öncü bir rol oynadı. Rampa savaşı taktiğiyle karadaki mücadele ruhunu denize taşıdı. Bu yönüyle kendisinden sonra gelen Aydın, Saruhan ve Karesi beyliklerine ve nihayet Osmanlı denizciliğine ilham kaynağı oldu.
İzmir ve çevresindeki Türk hâkimiyetinin kalıcı hâle gelmesine katkıda bulundu. Peçenekler, Anadolu Selçukluları ve kendi kuvvetleri arasında kurmaya çalıştığı ittifak sistemi, onun yalnızca bir savaşçı değil aynı zamanda ileri görüşlü bir stratejist olduğunu da göstermektedir.
Son Söz
Çaka Bey’in yükselişi kadar düşüşü de dönemin karmaşık siyasî dengelerini yansıtır. Onu yıkan, ne Bizans’ın ordusu ne de donanması oldu. Onu yıkan, aynı soydan geldiği, aynı toprakları paylaştığı ve kızını verdiği damadıydı. Bu trajik son, İmparator Aleksios’un usta diplomatik manevralarının bir ürünüydü.
Buna rağmen Çaka Bey’in kurduğu deniz gücü ve Ege’deki faaliyetleri, Türk tarihindeki ilk büyük denizcilik teşebbüslerinden biri olarak hatırlanmaya devam etmektedir. Bu nedenle Çaka Bey, Türk denizcilik tarihinin ilk amirali olarak kabul edilen isimlerden biridir.
Bu yazının ana kaynağı Anna Komnena’nın Alexiadı ile Dânişmendnâme’dir. Modern araştırmalarda Akdes Nimet Kurat’ın monografisi, Encyclopaedia of Islam maddeleri ve Mücteba İlgürel’in TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Çaka Bey” maddesi temel alınmıştır.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynakça
- Anna Komnena, Alexiad
- Dânişmendnâme
- Akdes Nimet Kurat, Çaka Bey: İzmir ve Civarındaki Adaların İlk Türk Beyi (M.S. 1081-1096), Ankara 1966.
- Alex Mallett, “Chaka Beg”, Encyclopaedia of Islam, THREE.
- Mücteba İlgürel, “Çaka Bey”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1993.
