Kesme İşareti Nedir ve Nerelerde Kullanılır?
Kesme işareti (’), Türkçede özel adlara, kısaltmalara ve sayılara getirilen bazı ekleri ayırmak için kullanılan bir noktalama işaretidir. Bununla birlikte her özel ada gelen ek kesme işaretiyle ayrılmaz. Kurum ve kuruluş adları ile özel adlardan türetilen bazı kelimelerde kesme işareti kullanılmaması gerekir.
Günlük yazışmalarda, resmî belgelerde ve internet içeriklerinde sıkça karşılaşılan bu işaretin doğru kullanılması, yazım yanlışlarını önler ve anlatımın daha anlaşılır olmasını sağlar. Bu rehberde kesme işaretinin hangi durumlarda kullanıldığını, hangi durumlarda kullanılmadığını ve doğru yazım örneklerini inceleyebilirsiniz.
1. Özel Adlara Gelen Eklerde Kesme İşareti
Kişi, şehir, ülke, kıta, gezegen ve benzeri özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır.
Doğru kullanım örnekleri:
- Ayşe’nin kitabı
- Ahmet’e haber verdim.
- Ankara’ya gidiyorum.
- Türkiye’de yaşıyorum.
- Avrupa’da farklı kültürler bulunur.
- Atatürk’ün düşünceleri
- Çanakkale Boğazı’nın önemi
- Kurtuluş Savaşı’nı anlatan bir eser
Ancak özel adlara getirilen her ek kesme işaretiyle ayrılmaz. Özel adlardan yapım ekiyle türetilen kelimeler bu kuralın dışındadır.
2. Kurum ve Kuruluş Adlarında Kesme İşareti
Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Bu kural, sık yapılan yazım yanlışlarının başında gelir.
Yanlış yazım:
- Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne
- Türk Dil Kurumu’ndan
- Ziraat Bankası’na
- Millî Eğitim Bakanlığı’ndan
Doğru yazım:
- Türkiye Büyük Millet Meclisine
- Türk Dil Kurumundan
- Ziraat Bankasına
- Millî Eğitim Bakanlığından
Örneğin, “Ziraat Bankası’na para yatırdım.” yerine “Ziraat Bankasına para yatırdım.” yazılmalıdır.
Kurum adlarının doğru yazımında kelimelerin büyük harfle başlaması, kesme işaretinin kullanılmasını gerektirmez. Önemli olan, adın bir kurum veya kuruluş adı olmasıdır.
3. Özel Adlardan Türetilen Kelimelerde Kesme İşareti
Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk ekleri ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.
Doğru kullanım örnekleri:
- Türkçe
- Türkçeyi
- Türkçenin
- Ankaralı
- Avrupalı
- Almanlar
- Türklük
- Atatürkçülük
Yanlış ve doğru yazım karşılaştırması:
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| Türk’çe | Türkçe |
| Türkçe’yi | Türkçeyi |
| Ankara’lı | Ankaralı |
| Alman’lar | Almanlar |
| Avrupa’lı | Avrupalı |
Örneğin “Türkçe’yi öğreniyorum.” yerine “Türkçeyi öğreniyorum.” yazılmalıdır. Çünkü burada özel ada değil, özel addan türetilmiş bir kelimeye ek getirilmektedir.
4. Kısaltmalara Gelen Eklerde Kesme İşareti
Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır. Ekin yazımında kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır.
Doğru kullanım örnekleri:
- TBMM’nin kararı
- TDK’den açıklama
- BM’de yapılan toplantı
- ABD’ye seyahat
- TRT’den yayın
Burada önemli olan, kısaltmanın son harfinin nasıl okunduğudur. Ek, kısaltmanın okunuşuna göre seçilmelidir.
Sonunda nokta bulunan bazı kısaltmalarda ise ek kesme işaretiyle ayrılmaz. Örneğin “İng.yi” ve “Alm.dan” yazımları bu kurala örnektir.
5. Sayılara Gelen Eklerde Kesme İşareti
Sayılara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır. Bu kullanım tarihlerde, sıra bildiren sayılarda ve sayılarla oluşturulan bazı ifadelerde görülür.
Doğru kullanım örnekleri:
- 1985’te doğdu.
- 8’inci madde
- 2’nci kat
- 657’yle ilgili düzenleme
- 7,65’lik oran
Tarih yazımında da sayıya getirilen ek kesme işaretiyle ayrılır:
- 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi.
- 19 Mayıs’ta tören düzenlendi.
Ancak ay ve gün adları belirli bir tarihi bildirmiyorsa küçük harfle yazılır. Bu durumda özel adlara özgü kesme işareti kullanımı söz konusu değildir.
6. Belirli Tarihlere Gelen Eklerde Kesme İşareti
Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır.
Doğru kullanım örnekleri:
- Başvurular 17 Aralık’a kadar sürecektir.
- Toplantı 12 Temmuz 2010 Pazartesi’nin önemini ortaya koydu.
Burada ay veya gün adı belirli bir tarihin parçası olarak kullanılır. Genel bir zamandan söz edildiğinde ise aynı uygulama yapılmaz.
Örneğin:
- Sınav aralık ayında yapılacak.
- Her pazartesi kitap okuyorum.
Bu cümlelerde ay ve gün adları belirli bir tarihi göstermediğinden küçük harfle yazılmıştır.
7. Harflerden ve Eklerden Sonra Gelen Eklerde Kesme İşareti
Bir harfe veya eke getirilen ekleri ayırmak için de kesme işareti kullanılabilir.
Doğru kullanım örnekleri:
- a’dan z’ye kadar
- Türkçede -lık’la yapılmış kelimeler
- “-de”nin yazımı
- “ki”nin kullanımı
Bu tür kullanımlarda kesme işareti, harf veya ek olarak ele alınan biçimden sonra gelen eki ayırmaya yardımcı olur.
8. Şiirlerde ve Edebî Metinlerde Kesme İşareti
Şiirlerde ölçü, söyleyiş veya ses düşmesi nedeniyle bazı kelimeler kısaltılarak yazılabilir. Kesme işareti, bu düşmeleri göstermeye yardımcı olur.
Örnekler:
- Güzelliğin on par’etmez.
- Dostum, ne’n var?
Bu kullanım daha çok şiirlerde ve edebî metinlerde görülür. Günlük yazılarda kelimeleri gelişigüzel kısaltmak için kullanılmamalıdır.
9. Kesme İşaretinin Kullanılmadığı Durumlar
Kesme işaretinin nerede kullanılacağını bilmek kadar, nerede kullanılmayacağını bilmek de önemlidir.
Kesme işareti kullanılmayan başlıca durumlar:
- Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen eklerde: Türk Dil Kurumundan, Türkiye Büyük Millet Meclisine.
- Özel adlardan türetilen kelimelerde: Türkçe, Ankaralı, Avrupalı.
- Özel adlara gelen çokluk eklerinde: Ahmetler, Mehmetler.
- Yapım eklerinden sonra gelen diğer eklerde: Türkçenin, Atatürkçülüğün.
- Özel ad yerine kullanılan “o” zamirine gelen eklerde: Onunla, ona.
Bu örneklerde kesme işareti kullanmak, yazım yanlışı oluşturur.
10. Kesme İşareti Kullanırken Yapılan Yaygın Hatalar
Kesme işaretiyle ilgili hataların çoğu, kuralların birbirine karıştırılmasından kaynaklanır.
Sık karşılaşılan yanlışlar:
- Kurum adlarına gelen ekleri kesme işaretiyle ayırmak: “Türk Dil Kurumu’ndan” yerine “Türk Dil Kurumundan” yazılmalıdır.
- Özel adlardan türetilen kelimelerde kesme kullanmak: “Ankara’lı” yerine “Ankaralı” yazılmalıdır.
- Dil adlarına gelen ekleri kesmeyle ayırmak: “Fransızca’da” yerine “Fransızcada”, “Osmanlıca’dan” yerine “Osmanlıcadan” yazılmalıdır.
- Sayılara gelen ekleri kesmesiz yazmak: “1985te” yerine “1985’te” yazılmalıdır.
- Özel adlara gelen ekleri gereksiz yere ayırmak: “Türkiye’de” doğruyken “Türkçe’de” yanlıştır; doğru biçim “Türkçede”dir.
Yazım konusunda tereddüt edildiğinde Türk Dil Kurumunun güncel yazım kurallarına başvurmak en güvenilir yoldur.
Sonuç
Kesme işareti, Türkçede özel adlara, kısaltmalara ve sayılara getirilen bazı ekleri ayırmak için kullanılır. Ancak kurum ve kuruluş adlarına gelen eklerde, özel adlardan türetilen kelimelerde ve çokluk eklerinde kesme işareti kullanılmaz.
Doğru yazım için yalnızca kesme işaretinin nerede kullanıldığını değil, hangi durumlarda kullanılmadığını da bilmek gerekir. Yazım kurallarına dikkat etmek, hem günlük yazışmalarda hem de akademik ve resmî metinlerde anlatımın doğruluğunu artırır.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu – Kesme İşareti
- Türk Dil Kurumu – Kurum ve kuruluş adlarından sonra gelen ekler kesme işareti ile ayrılır mı?
- Türk Dil Kurumu – Kısaltmalar
