Bayan Kelimesinin Kökeni Nedir? “Kadın” Yerine “Bayan” Demek Doğru mu?
Günlük hayatta çoğumuz farkında olmadan “bayan” kelimesini kullanıyoruz. Kimimiz bunu daha kibar olduğunu düşündüğü için tercih ediyor, kimimiz ise alışkanlıktan söylüyor. Buna karşılık son yıllarda birçok kişi, yetişkin bir kadın için “bayan” yerine doğrudan “kadın” kelimesinin kullanılmasını tercih ediyor. Peki bunun nedeni ne? “Bayan” kelimesi gerçekten yanlış mı, yoksa tartışma bambaşka bir noktada mı?
Türk Dil Kurumu’na Göre “Bayan”
Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlüğü’nde bayan, “kadın” anlamında kullanılan bir isim ve sıfat olarak yer alır. Yani sözlük açısından bakıldığında “bayan” yanlış bir kelime değildir.
Ancak kelimelerin hikâyesi yalnızca sözlük anlamlarından ibaret değildir. Bir sözcüğün nasıl ortaya çıktığı, hangi dönemlerde kullanıldığı ve toplumda zaman içinde hangi çağrışımları kazandığı da önemlidir.
“Bayan” Kelimesinin Kökeni
“Bayan” kelimesini anlamak için önce “bay” sözcüğüne bakmak gerekir.
Bay kelimesi Eski Türkçede kullanılan köklü bir kelimedir. Orhun Yazıtları’nda da geçen bu sözcük, “zengin”, “varlıklı” anlamlarında kullanılmıştır. Bilge Kağan Yazıtı’ndaki “çıgany bodunug bay kıldım” ifadesi, “fakir milleti zengin kıldım” anlamına gelir ve kelimenin eski kullanımına örnek gösterilir.
Ancak bugünkü anlamıyla “bayan” kelimesi tarihî Türkçede yaygın olarak kullanılan bir kelime değildir. Prof. Dr. Osman F. Sertkaya, Eski Türkçe, Orta Türkçe ve Yeni Türkçenin tarihî dönemlerinde “bayan” biçiminde bir kelimenin bulunmadığını belirtir. Ona göre kelimenin Türkiye Türkçesinde yaygınlaşması, 1930’lu yıllardaki dil çalışmaları sırasında gerçekleşmiştir.
Bu dönemde Batı dillerindeki madam ve mösyö gibi hitaplara Türkçe karşılık aranmış, erkekler için bay, kadınlar için ise bayan kelimeleri kullanılmaya başlanmıştır. 1934 yılında yayımlanan Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi çalışmalarında bu kelimelere yer verilmiş ve zaman içinde kullanım alanı genişlemiştir.
“Bayan” kelimesinin yapısı ve kökeni ise dilbilimciler arasında tartışılmıştır. Bazı araştırmacılar kelimenin doğal bir Türkçe türetme olmadığını, 1930’lu yıllardaki dil çalışmalarında benimsenen bir kullanım olduğunu belirtirken; bazıları farklı etimolojik değerlendirmeler yapmaktadır.
Peki Neden Tartışılıyor?
Asıl tartışma kelimenin sözlük anlamından çok, günümüzde nasıl kullanıldığıyla ilgilidir.
Uzun yıllar boyunca birçok kişi, yetişkin bir kadına “kadın” demeyi kaba bulduğu için “bayan” kelimesini daha nazik bir tercih olarak görmüştür. Bunun arkasında ise “kadın” kelimesini kişinin medeni hâli veya özel hayatıyla ilişkilendiren eski toplumsal anlayışların etkili olduğu düşünülmektedir.
Bugün birçok kişi ise tam da bu nedenle “bayan” kelimesinin kullanımını sorgulamaktadır. Onlara göre “kadın” kelimesinden kaçınılması, kadın olmanın söylenmesi gereken doğal bir özellik değil de sakınılması gereken bir durum gibi algılanmasına yol açabilmektedir.
Bu nedenle tartışma, kelimenin sözlük anlamından çok, zaman içinde kazandığı toplumsal çağrışımlarla ilgilidir.
Madem “Bay” Demiyoruz, Neden “Bayan” Diyoruz?
“Bayan” kelimesiyle ilgili dikkat çekici noktalardan biri de “bay” kelimesinin günümüzdeki durumudur.
Eski Türkçede “zengin, varlıklı” anlamına gelen ve daha sonra erkekler için bir hitap sözü olarak kullanılan bay, bugün günlük konuşmada büyük ölçüde kullanım dışı kalmıştır. Bir erkeğe doğrudan “Bay!” diye seslenmek çoğu kişiye resmî, yapay veya eski moda gelir.
Bugün günlük hayatta insanlar erkeklerden söz ederken genellikle “erkek” kelimesini kullanır. Buna karşılık kadınlar için uzun yıllar “bayan” kullanımı yaygın olmuştur.
Örneğin “erkekler ligi”, “erkekler tuvaleti” ve “erkek sporcular” ifadeleri doğal karşılanırken; uzun süre “bayanlar ligi”, “bayanlar tuvaleti” ve “bayan sporcular” gibi kullanımlar yaygın olmuştur. Ancak aynı kullanım erkekler için “baylar ligi” veya “baylar tuvaleti” şeklinde yerleşmemiştir.
Bu durum, dilde cinsiyet ifadelerinin kullanımı üzerine tartışmalara yol açmıştır. Bazı araştırmacılar, erkekler için günlük kullanımdan uzaklaşan “bay” kelimesinin kadınlar için kullanılan “bayan” biçimiyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.
Günümüzde Hangisini Kullanmak Daha Doğru?
Türk Dil Kurumu, “bayan” kelimesini sözlüğünde bulundurmaya devam etmektedir. Bu nedenle kelimeyi kullanan bir kişinin Türkçe açısından yanlış yaptığı söylenemez.
Bununla birlikte günümüzde birçok kurum ve kuruluş, yetişkin kadınlarla ilgili ifadelerde “kadın” kelimesini tercih etmektedir. Örneğin Kadınlar Ligi, Kadın Hakları, Kadın Girişimciler ve Kadın Hastalıkları gibi kullanımlar yaygınlaşmıştır. (Burada dikkat çekici bir eşitsizlik vardır: Erkekler için “Erkek Hastalıkları” değil, “Üroloji” denir; oysa kadınlar için doğrudan “Kadın Hastalıkları” kullanılır.)
Resmî yazışmalarda ise cinsiyet belirtmek zorunlu değilse “Sayın” ifadesi veya doğrudan kişinin adı ve soyadının kullanılması daha nötr bir çözümdür.
Sonuç
“Bayan” kelimesi yanlış olduğu için değil, zaman içinde kazandığı toplumsal çağrışımlar nedeniyle tartışılmaktadır.
Türk Dil Kurumu bu sözcüğü sözlüğünde bulundurmaya devam etse de birçok kişi yetişkin kadınlar için “kadın” kelimesini tercih etmektedir.
Sonuçta dili değiştiren yalnızca sözlükler değildir; dili kullanan insanların tercihleri de zaman içinde kelimelerin anlamını ve kullanımını değiştirir. “Bayan” kelimesi etrafındaki tartışma da aslında Türkçenin değişmesinden çok, toplumun dil anlayışındaki dönüşümün bir yansımasıdır. Yani mesele, doğru-yanlıştan çok, eşitlik ve farkındalıktır.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, “bay”, “bayan” ve “kadın” maddeleri.
- Orhun Yazıtları (Bilge Kağan Yazıtı), “çıgany bodunug bay kıldım” ifadesi ve “bay” kelimesinin Eski Türkçedeki kullanımı.
- Osman F. Sertkaya, “Bay, Bayan, Bayın ve Sayın Kelimeleri Üzerine”, Türk Dili, 2010, sayı 705, s. 195-203.
- Türk Dili Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Dil Kurumu), Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi, İstanbul: Devlet Matbaası, 1934.
- Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük, “bayan” maddesi.
