Mesnevî’den: Misk ile Gübrenin Ahırdaki Hikâyesi

Misk ile Gübrenin Ahırdaki Hikâyesi

Bir vakit, dağların serin rüzgârında dolaşan misk kokulu bir ceylan vardı. Çayırlarda gezer, pınarlardan su içer, özgürlüğün tadını çıkarırdı. Fakat bir gün, kader onu bir avcının tuzağıyla karşılaştırdı.

Avcı, ceylanın değerini bilmiyordu. Onun için sadece yakalanmış bir avdı. Ceylanı alıp eşeklerin ve sığırların barındığı bir ahıra götürdü. Avcının niyeti basitti: Besleyip semirtecek, sonra kesecekti.

Ceylan içgüdüsel olarak kaçmaya çalışıyordu. Bir oraya, bir buraya koşuyor, toz dumandan nefes alamıyordu. Ama eşeklerle sığırlar rahattı. Samanlarını yiyor, geviş getiriyor, kimse onları rahatsız etmiyordu. Çünkü onlar bu ahırı ev bilmişti.

Ahır Halkının Alayları

Ceylanın bu telaşını gören eşekler, aralarında fısıldaşmaya başladı. Biri sırıtarak şöyle dedi:

“Susun hele, şuna bakın. Bu yabanıl herif, padişahlarla beylerin huyuna sahip sanki!” 

Bir diğeri, ceylanın koşup durmasına bakıp alayla ekledi:

“Bir inci bulmuş da ucuza satmıyor galiba! Nazlanıp duruyor.” 

Bir başkası ise gülerek şöyle konuştu:

“Bu naziklikle gitsin padişahın tahtına çıkıp yaslansın!” 

Sığırlardan biri ağır ağır başını kaldırdı, tek gözüyle ceylana baktı ve anlamadan söze karıştı:

“Ne diye böyle telaş eder ki? Ahırın samanı da var, suyu da. Biz memnunuz, o niye memnun değil?”

Ahır halkı, ceylanın özlemini kendi ölçüleriyle yargılıyordu. Onlar için ahırın dışı yoktu.

Eşeğin Yemek Daveti ve Ceylanın İç Düşüncesi

Eşeklerden biri, ceylanın yanına sokuldu ve samanını ona doğru iterek şöyle dedi:

“Gelsene, şu yemekten ye. Niye duruyorsun?”

Ceylan bitkin bir halde, bir köşeye çekilmiş, başını hafifçe kaldırdı:

“Hayır… iştahım yok, kuvvetsizim.”

Eşek ısrar etti. Onun bu nazını anlamaya çalışan bir edayla:

“Biliyorum seni. Ya burun kıvırıyorsun, ya da utanıp çekiniyorsun.”

Ceylan bu sözlere dayanamadı. Kendi kendine, yalnızca içinden geçirerek şunları söyledi *(5/916)*:

“O yemek senin yemeğin. Senin bedeninin cüzileri, ondan dirilmekte, tazeleşmekte. Ben çayırlığın arkadaşıydım. Duru sularla, bağlar, bahçelerle avunur, eğlenirdim. Kaza ve kader bizi azaba düğümlese bile o huy, o güzel tabiat nasıl değişiverir? Yoksul olduysam yoksulca hareket etmem. Elbisem eskidiyse ben yeniyim. Sümbülü, laleyi, reyhanı bile binlerce nazla, isteye isteye değil, zarureten yerdim.”

Ceylan bütün bunları içinden geçiriyordu. Sesi yoktu, sözü yoktu. Ama içi yanıyordu.

Eşeğin Cevabı ve “İç Sesin Duyulması” Sırrı

O anda tuhaf bir şey oldu. Eşek, ceylanın bu iç sesini duydu. Nasıl olduğu bilinmez. Ama duydu.

Hemen ağzını açtı, cevap yetiştirdi:

“Evet, söylen, mırıldan. Gariplikle çok saçma şeyler söylenebilir.”

Ceylan şaştı kaldı. “Ben kendi kendime konuşuyordum, bunu nasıl duydu? ” Ama sonra anladı: Her mahluk, kendi türünün sesini işitir. Eşek, ceylanın iç sesini değil, kendi eşekliğini duydu. Onun misk kokusunu değil, kendi gübresinin kokusunu aldı. Ceylan ne dese, eşek kendinden bir şey duyuyordu. Gafil kişi çoğu zaman söylenen sözü olduğu gibi işitmez. Kendi dünyasını, kendi alışkanlıklarını ve kendi kusurlarını duyar. Bu yüzden hakikat ehlinin sözü bazen yanlış anlaşılır; çünkü dinleyen, sözü değil kendi nefsini işitmektedir.

Misk ve Gariplik

Ceylan artık sesini yükseltti. Artık içinden değil, doğrudan eşeğe dönerek şöyle dedi:

“Göbeğim, sözlerime tanıklık eder. Öd ağacına da ambere de ehemmiyet vermem. Ama koku almayan, bunları nereden duyacak? Pisliğe tapan eşeğe o koku haramdır. Eşek, yolda eşek pisliğini koklar. Böyle mahluklara ben miskimi nasıl sunayım?”

Ceylanın bu sözleri, Mevlâna’nın şu tespitini anımsatıyordu:

“O şefaatçi peygamber, bu yüzden ‘İslam dünyada gariptir’ remzini söylemiştir.”

Hakikat ehli, kendi evinde bile garip kalır. Halk onun suretine bakar, onu kendilerinden sanar. Ama ondaki kokuyu duymazlar .

Öküz Tabiatı Uyarısı

Mevlânâ’nın kullandığı “öküz tabiatı” benzetmesi, tasavvuf yorumcuları tarafından çoğu zaman sorgulamadan yaşayan, yalnızca maddî ihtiyaçlarını düşünen insan tipine işaret eden bir sembol olarak açıklanır.

Mevlâna burada söze girer ve dinleyeni doğrudan uyarır:

“Öküz tabiatı, seni başından eder. Hayvanlık huyu, seni hayvanlıktan ayırır.”

Öküz tabiatı, tasavvufî yorumlarda gafletin en tehlikeli biçimlerinden biri olarak görülür. Öküz ahırında rahattır. Sorgulamaz. Miski duymaz. Başını önüne eğmiş, sadece samanını düşünür. Ona göre ahır evrendir, saman da nimettir. Eşek biraz daha haylaz, biraz daha hırçındır; ama öküz usludur, memnundur, sessizce tüketir. İşte bu yüzden öküz tabiatı daha tehlikelidir: Çünkü o, gafletini mutluluk sanır.

Mevlâna’ya göre eşek cahillik ve inatçılıksa; öküz hamlık, miskten anlamazlık ve hazıra konma hastalığıdır.

Hikâyenin Mesajı

Bu hikâye bize ne anlatır?

• Dünya bir ahırdır. İnsan da bu ahıra bağlanmış bir ceylandır. Bağlı olduğunu unutursa, eşekleşir ya da öküzleşir.
• Misk, insanın içindeki ilahi cevherdir. Her insanda vardır, ama onu fark edip onunla yaşayan azdır. Samanla misk olmaz. Konforla ruh olgunlaşmaz.
• Eşekler ve öküzler, nefsine yenik düşmüş, gaflet ehli, miskten anlamayan kişilerdir. Onların çokluğu hakikati değiştirmez.
• “İç sesin duyulması” Mevlâna’nın bilinçli bir anlatım sanatıdır: Gafil kişi, kendisine söylenmeyen sözden bile alınır, kendini muhatap zanneder.
• Öküz tabiatına düşme! Ceylan iken öküz kesilme. Koşmayı bırakıp ahırdaki samana razı olma. Miskini unutma.

Bu yüzden Mevlânâ, hikâyenin sonunda Peygamber Efendimizin şu meşhur sözünü hatırlatır: “İslam garip başladı ve başladığı gibi yine garip olacaktır.” Hakikat bazen kalabalıkların alkışladığı yerde değil, onların anlam veremediği bir yalnızlığın içinde bulunur. Misk kokulu ceylanın ahırda garip kalması da bunun bir sembolüdür.

Ceylan eşeklerin ve sığırların arasında değerini yitirmediği gibi, sen de özündeki miski unutma. Ahırın kokusuna alışıp kendini sıradan sanma. Çünkü insanı değerli kılan bulunduğu yer değil, taşıdığı kokudur.

Kaynak

Bu hikâye, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Ma‘nevî adlı eserinin 5. cildinde, 910-930. beyitler arasında yer almaktadır. Metin, ilgili beyitlere bağlı kalınarak günümüz Türkçesiyle hikâyeleştirilmiş ve açıklayıcı yorumlarla zenginleştirilmiştir.

Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com