Türklerde Kadın Anlamına Gelen Uragut Nasıl Avrat Oldu?
Bugün birçok kişi “avrat” kelimesini eski veya kaba bir hitap şekli olarak bilir. Peki bu kelime Türkçeye nereden gelmiştir? Ondan önce Türkler kadın için hangi kelimeyi kullanıyordu?
Bu sorular bizi Eski Türkçedeki “uragut” kelimesine kadar götürmektedir. Tarihî Türkçede kadın için kullanılan birçok sözcük bulunmakla birlikte, uragut ve avrat hem kökenleri hem de tarihsel serüvenleri bakımından özel bir yere sahiptir.
Uragut ve Avrat Kelimelerinin Kökeni
Uragut, Türkçe kökenli bir kelimedir. Kaşgarlı Mahmud’un Divânu Lugâti’t-Türk adlı eserinde evli bir kadın için kullanılan temel sözcüklerden biri olarak kaydedilmiştir. Kelimenin kökeni konusunda farklı değerlendirmeler bulunmakla birlikte, bazı araştırmacılar sözcüğü “tohum, soy, nesil” anlamları taşıyan “ur” köküyle ilişkilendirmektedir. Aynı kök, Eski Türkçedeki “urı” (erkek) kelimesinin de kaynağı olarak gösterilmektedir.
Avrat ise yaygın kabul gören görüşe göre Arapça “avret” (عورة) kelimesinden Türkçeye geçmiştir. Arapçadaki temel anlamları arasında “kusur”, “eksiklik” ve “örtülmesi gereken yer” bulunmaktadır. İslam hukukunda ve dinî literatürde ise genellikle “örtülmesi gereken mahrem bölge” anlamında kullanılmaktadır. Türkçede ise zamanla anlam genişlemesine uğrayarak “kadın” ve “eş” anlamlarında kullanılmaya başlanmıştır.
Tarihsel Kullanım
Uragut, İslam öncesi ve erken İslam dönemlerinde kadın için kullanılan başlıca Türkçe kelimelerden biridir. Kaşgarlı Mahmud’un eserinde çok sayıda örnekle yer almaktadır.
Avrat ise Türkçe metinlerde daha geç dönemde görülmeye başlar. Bilinen en eski örneklerden biri, yaklaşık 1300 yılına tarihlenen Mukaddimetü’l-Edeb tercümesinde geçen “kenç oğlanlu boldı avrat” (genç oğlanlı oldu, kadın) ifadesidir.
13. yüzyıldan sonra avrat kelimesi giderek yaygınlaşmış ve birçok Türk lehçesinde uragutun yerini almıştır.
Avrat Kelimesi Arapça mı, Türkçe mi?
Bu konuda araştırmacılar arasında iki farklı görüş bulunmaktadır.
Çoğunluk görüşüne göre avrat, Arapça avret kelimesinden Türkçeye geçmiş bir ödünçlemedir ve uragut ile doğrudan bir bağlantısı yoktur.
Buna karşılık Sir Gerard Clauson ve bazı araştırmacılar, avratın Eski Türkçe uragut kelimesinin geçirdiği ses değişimleri sonucunda ortaya çıkmış olabileceğini ileri sürmektedir. Bu görüşe göre kelime şu şekilde evrilmiş olabilir:
uragut → urawut → uravat → urvat → arvat → avrat
Bu görüşü savunanlar, Rabguzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ adlı eserinin bazı eski nüshalarında görülen “urawut” biçimini önemli bir kanıt olarak değerlendirmektedir.
Türkçe Kur’an tercümesi Ne Söylüyor?
Tartışmaya ışık tutan önemli kaynaklardan biri, 10-11. yüzyıllara tarihlenen Türkçe Kur’an tercümesi TİEM 73‘tür (Türk-İslam Eserleri Müzesi’nde 73 numarayla kayıtlıdır).
Bu metin üzerinde yapılan incelemelerde:
- Uragut kelimesinin 46 kez geçtiği,
- Avrat kelimesinin ise yalnızca 1 kez (“avratım” şeklinde) kullanıldığı
tespit edilmiştir.
Dikkat çekici olan husus, Zekeriya Peygamber’in eşinden söz edilen iki paralel ayette farklı kelimelerin kullanılmasıdır. Âl-i İmrân Suresi’nin 40. ayetinde “avratım” biçimi görülürken, aynı olayın anlatıldığı Meryem Suresi’nin 8. ayetinde “uragutum” biçimi kullanılmıştır. Bu durum, söz konusu dönemde uragut kelimesinin temel kullanımını koruduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Sertkaya, bu verileri avrat kelimesinin henüz yaygınlaşmadığını gösteren önemli kanıtlar arasında değerlendirmektedir.
Sonuç
Mevcut araştırmaların büyük bölümü, avrat kelimesinin Arapça avretten Türkçeye geçmiş bir ödünçleme olduğu görüşünü benimsemektedir. Bununla birlikte bazı araştırmacılar, kelimenin Eski Türkçedeki uragut ile bağlantılı olabileceğini savunmaktadır.
Kesin olarak söyleyebileceğimiz nokta şudur: Türklerin tarihî dönemlerde kadın için kullandıkları temel kelimelerden biri uragut‘tu. Avrat ise sonraki yüzyıllarda yaygınlaşarak Türkçede kadın ve eş anlamlarında kullanılan başlıca sözcüklerden biri hâline gelmiştir.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynaklar
- Clauson, Sir Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford.
- Güner, Nurhan (2013). “Kadınla İlgili Eski Türkçe Bir Kelime: Uragut”. Turkish Studies, 8(9), 2659–2669.
- Kaşgarlı Mahmud (2018). Divânu Lugâti’t-Türk (çev. Ahmet Bican Ercilasun, Ziyat Akkoyunlu). Ankara: Türk Dil Kurumu.
- Sertkaya, Osman Fikri (2021). “UR ~ URUG ‘TOHUM’, URI ‘ERKEK’, URAGUT ‘KADIN’ VE AVRAT ‘KADIN’ KELİMELERİ ÜZERİNE”. Türk Dili, Sayı 840, 26–30.
- TDV İslâm Ansiklopedisi (1991). “Avret” maddesi. İstanbul.
