Cenaze Evinde Yemek: Sünnet mi, Toplumsal Gelenek mi?
Bugün şehir hayatında “gelenek böyle” diyerek yaptığımız pek çok şey var. Kimini severiz, kimini de “ayıp olmasın” diye sürdürürüz. Hatta bazı uygulamalar vardır ki, zamanla sadece bir gelenek olmaktan çıkar, dini bir zorunlulukmuş gibi algılanmaya başlar. Toplumun beklentisi ve “ayıplanma” korkusu da önemli bir etkendir. Bu durum, birçok insanı aslında doğru olmadığını bildiği halde bu uygulamaları sürdürmeye mecbur bırakır. Ancak bu tür alışkanlıklar, farkında olmadan İslam’ın bize öğrettiği zarafetin dışına taşmasına sebep olabiliyor.
Özellikle cenaze evinde yemek verme meselesi, bu konulardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Gelin aşağıdaki sorularla konuyu birlikte inceleyelim:
- Bu işin aslı nedir?
- Peygamber Efendimiz (sav) bu konuda ne yapmıştır?
- Bugün hangi noktadayız?
İslam Öncesi Anlayış
İslam’dan önceki Arap toplumunda cenazeler, yalnızca hüzünle anılan zamanlar değil; aynı zamanda sosyal itibarın sergilendiği ortamlardan biri hâlindeydi.
Vefat eden kişinin ardından büyük sofralar kurulması, hayvanlar kesilmesi ve geniş davetler verilmesi, çoğu zaman bir “itibar göstergesi” olarak algılanıyordu. Zenginler bunu güç göstergesi olarak yaparken, imkânı kısıtlı olanlar da toplum baskısıyla benzer davranışlara yönelmek zorunda kalabiliyordu.
Bu durum, samimi bir yas ortamından ziyade, dışa dönük bir görünümün öne çıktığı bir anlayışı doğuruyordu. Nitekim bu tür uygulamalar, İslam’ın sadeleştirmeyi ve anlam kazandırmayı hedeflediği pek çok alışkanlıktan biri olmuştur.
Peygamber Efendimiz’in (sav) Getirdiği Ölçü
Tam da bu noktada Peygamber Efendimiz (sav), son derece dikkat çekici ve yön verici bir uygulama ortaya koymuştur. Cafer b. Ebî Tâlib’in (ra) vefatı üzerine şöyle buyurmuştur:
“Cafer’in ailesine yemek yapıp götürün. Çünkü onların başına kendilerini meşgul edecek bir acı gelmiştir.”
(Tirmizî, Cenâiz, 21)
Bu hadis, İslam’da taziye adabının temelini oluşturan önemli bir ölçüdür. Burada dikkat edilirse sorumluluk cenaze sahibinden alınmış, komşulara ve yakınlara verilmiştir. Böylece İslam, cenaze evini bir “ikram yeri” olmaktan çıkarıp bir teselli ve dayanışma ortamına dönüştürmüştür. Dolayısıyla acılı ailenin yükünü artırmak yerine, onu hafifletmeyi esas almıştır.
Özellikle şehir dışından gelen veya uzun yol kat eden misafirler için de bu sorumluluk geçerlidir. “Komşular ve ziyaretçiler, acılı aileyi yormadan, kendi imkânlarıyla destek sağlarlar; aileyi sofrayla meşgul etmeden, yanında olarak teselli ve dayanışmayı gösterirler.” Bu yaklaşım, hem misafirler hem de ev sahipleri için en uygun ve İslami yoldur.
Günümüzde Değişen Uygulamalar
Geçmişte mahalle kültürünün güçlü olduğu dönemlerde, komşular cenaze evine yemek götürür, ihtiyaçları karşılamak için seferber olurdu. Günümüzde ise özellikle şehir hayatında bu tablo önemli ölçüde değişmiştir. Artık genellikle cenaze sahibi şu tür telaşların içine girmektedir:
- “Kaç kişilik yemek hazırlanacak?”
- “Nereden sipariş verelim?”
- “İlk Cuma için ne dağıtılacak?”
Bu süreçte yemek, çoğu zaman komşuluk dayanışmasından çıkıp, hazırlama imkânı olmadığı için hizmet alımına dönüşebilmektedir. Oysa vefatın belirli günlerinde (1., 3., 7., 40., 52. gün veya ilk Cuma) yemek dağıtmak veya helva-pişi ikramı yapmak gibi uygulamaların dinî bir dayanağı yoktur. Bunlar zamanla gelenek haline gelmiş, dinî bir zorunluluk gibi algılanmaya başlanmıştır.
Oysa Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun değerlendirmelerine göre, cenaze sahibinin yemek hazırlayıp misafirlere sunması uygun görülmemiş, âlimler tarafından genellikle “mekruh” kabul edilmiştir. Yani; Allah ve Resûlü’nün hoş karşılamadığı, yapılması tavsiye edilmeyen bir davranıştır. Günah değildir ama sünnetin tam tersidir.
“İmkânım Var, Yaparım” Yaklaşımı
Bazı durumlarda şu düşünceyle karşılaşılabiliyor: “Benim imkânım var, kimseye yük olmam.” Elbette burada niyet önemlidir. Ancak mesele yalnızca maddi imkân değildir.
Cenaze evi, gösterişin ya da sosyal statünün sergilendiği bir yer değildir. Orası, acının paylaşıldığı sade bir ortamdır. Bu durum, farkında olmadan imkânı olmayan kişilerin de benzer davranışları sürdürmek için kendilerini zorlamalarına yol açabilir. Bu da dinin kaldırmak istediği “yük olma” hâlinin yeniden ortaya çıkmasına sebep olabilir.
Doğru Taziye Anlayışı
İslam’ın getirdiği ölçü, insanı zorlayan değil; aksine onu rahatlatan bir anlayıştır. Bu durumda doğru yaklaşım:
- Sünnet olan: Komşuların ve yakınların cenaze evine yemek götürmesidir.
- İhtiyacı olanlara destek: İhtiyaç sahiplerini gözetmek, imkânı yerinde olmayanlara yardımcı olmaktır.
- Zihniyet değişimi: Gerçeği bileceğiz. Cenaze evine “ikram beklemeye” değil, acıyı paylaşmaya gidilir. Unutulmamalıdır ki cenaze evi bir ağırlama yeri değil; bir dayanışma ve teselli mekânıdır.
- Vefa: Götürülen bir tabak yemek, sadece bir ikram değil; aynı zamanda en güzel vefa örneğidir.
Son olarak
Biliyorum dostlar; ne kadar anlatsak da, ne kadar “mekruh” desek de, yarın yine o taziye evinde siparişler verilecek. Çünkü “elalem ne der” korkusu, bazen “Sünnet ne der” hassasiyetini gölgeleyebiliyor. Ama doğruyu bilip öğrenirsek, belki bir gün bir sofrada o eski yardımlaşma ve dayanışma yeniden canlanır… Allah’tan umut kesilmez.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynaklar
- Hadislerle İslâm, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Cilt 4, s. 331. Tirmizî, Cenâiz, 21.
- Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu – Cenaze yemeği fetvası
