Pierre Loti: Deniz ve Romanların Seyyahı
Pierre Loti, gerçek adıyla Louis Marie-Julien Viaud, 14 Ocak 1850’de Fransa’nın Rochefort kentinde doğdu. Burjuva ve Katolik bir ailenin çocuğu olarak yetişen Viaud’un ufku, liman kentinde gördüğü gemilerle erken yaşta genişledi. Denize duyduğu sevdâ, hayatının yolunu belirleyecek bir kader gibiydi.
Deniz Subaylığı Kariyeri ve Seyahatler
Ailesinin yönlendirmesiyle 1867’de deniz harp okuluna giren Loti, deniz subayı olarak kırk yıldan fazla süre görev yaptı. Bu meslek ona, edebiyatının ana hammaddesini sağlayan bitmeyen seyahatler sunmuştu. Akdeniz’den Uzak Doğu adalarına, Afrika limanlarından Güney Amerika sahillerine uzanan yolculukları, onun hem dünyagörüşünü hem de yazınını derinden etkiledi.
1872’de Tahiti’de tanıştığı Rarahu adındaki ada kadın, ona “Loti” takma adını verdi; yerel dilde “çiçek” anlamına gelen bu isim, yazarın egzotik ve hassas kimliğini yansıtan bir simge oldu.
Edebi Kariyeri ve İstanbul Aşkı
Pierre Loti, edebiyat sahnesine 1879’da yayımlanan Aziyadé ile girdi. Büyük ölçüde kendi deneyimlerine dayanan bu roman, bir Fransız subayı ile İzmirli bir gencin (Aziyadé) arasındaki imkansız aşka dönükketir. Ancak romanda gerçekten can bulan, satırlar arasında dolaşan İstanbul imgesidir.
Loti ilk olarak 1876’da geldiği İstanbul’a derinden bağlandı. Eyüp’te kısa bir süre için ev kiraladı, Türkçe öğrenmeye çalıştı, bazı zamanlar geleneksel kıyafetler giyerek kentin insanına yaklaştı. Aziyadé, Les Désenchantées (Nakşidil) ve Fantôme d’Orient (Doğunun Hayaleti) gibi eserlerinde İstanbul’u hem bir sevgili gibi hem de modernleşmenin gölgesinde kaybolan bir hatıra gibi resmetti.
Melankoli ve Değişim Teması
Loti’nin eserlerine hâkim olan temel duygu, derin bir melankoli ve nostaljidir. Onun için her yolculuk, aynı zamanda bir veda ve kayıp hissi taşıyordu. Gözlemlediği toplumlarda geleneksel yaşam tarzlarının Batılılaşma ve modernleşme süreciyle nasıl silindiğini izlemek, kaleminde kronik, hüznü andıran paragraflara dönüştü.
İstanbul’un Pierre Loti Gözünden Nasıl Değişti?
Loti’nin İstanbul’a bakışı, kentin fiziksel değişiminden öte, zamansal bir yaşamı kaydetme arzusuydu. Onun yazdıklarında şiirsel bir tonla verili olan şişirilmiş bir nostalji, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında şu olaylara ışık tutar: Haliç’in ticari ve toplumsal yapısındaki değişim, kıyılarda inşa edilen yeni yapılar, sözgelimi demiryolu ve liman yenilikleriyle gelen ritim. Loti, bu yenilikleri bir ilerleme olarak değil; kaybedilen bir estetik ve çözülmüş bir sosyal dokunun tanığı olarak sunar.
Onun İstanbul tasvirlerinde sokaklar, insanlar ve ritüeller birer arka plan değil; kaybolmakta olan bir zaman diliminin sahneleri olarak yer alır. Bu bakış, sonraki kuşlak Türk yazarlarının kente dair nostaljik yaklaşımlarıyla diyalog kurar ve bazı durumlarda eleştiriye de açık zemini hazırlamıştır.
Türk Edebiyatçılarının Loti’ye Bakışı
Pierre Loti, Türk edebiyatı tarafından karşılaştırmalı bir şekilde ele alınmıştır. Bir yandan, onun İstanbul betimlemeleri ve Doğu’ya dair romantize edici dili, Türk yazarları ve entelektüelleri tarafından sahici duygunun ve içeriden görüşün bir dökümü olarak değerlendirilmiştir.
Örneğin Yahya Kemal Beyatlı, Loti’nin İstanbul’a olan bağlılığını samimi bulmuş, onun şehri Batı’ya tanıtma çabasını kıymetli görmüştür. Halide Edib Adıvar ise Loti’nin eserlerindeki romantik yaklaşımı takdir etmekle birlikte, zaman zaman fazlaca egzotik bir bakış açısıyla sınırlı kaldığını dile getirmiştir. Ahmet Hamdi Tanpınar da Loti’nin yazılarındaki melankolik tonun, İstanbul’un değişen ruhunu yansıttığını, fakat bunun “bir yabancının nostaljisi” olduğunu vurgulamıştır.
Diğer yandan bazı eleştirmenler, onun bakışını “egzotikleştirme” ve kimi zaman “oryantalist” eğilimlerle eleştirmiştir. 20. yüzyılda Türk edebiyatının gelişimiyle birlikte Loti hakkındaki okumalar da çeşitlenmiş; kimi yazarlar onu bir yabancının duygu dolu şiirsel tanığı olarak kucaklarken, akademik yaklaşımlar ise metinlerindeki tarihsel, sosyal ve politik boyutlara daha eleştirel bakışlar getirmiştir.
Sonuç olarak Loti, Türk edebiyatı için hem ilham kaynağı hem de tartışılan bir figür olmaya devam etmiştir.
Ölümü ve Mirası
Pierre Loti, 10 Haziran 1923’te Rochefort’ta vefat etti. Vasiyeti üzerine çok sade bir törenle çoğullulduğu Île d’Oléron’a defnedildi; mezar taşında yalnızca ismi bulunur. Türkiye’deki hatırası hem Haliç manzaralı Pierre Loti Tepesi ve oradaki kahvesiyle turistik bir unsur, hem de İstanbul’un edebî ruhunu Batıya aktarmaya çalışan bir aşk adamı olarak hatırlanmasıdır.
Loti’nin mirası yalnızca romantik romanlarında değil, aynı zamanda kültürler arası bir köprü kurma çabasında da aranmalıdır. Onun eserleri sayesinde Batılı okuyucu, Doğu toplumlarını yalnızca bir egzotizm nesnesi değil, aynı zamanda derin duyguların ve insani ilişkilerin mekânı olarak tanıdı. Bu özelliğiyle Pierre Loti, Doğu-Batı edebiyat diyalogunun önemli halkalarından biri olmuştur.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynaklar
- Brittany, A. (1924). Pierre Loti: The Biography of a Romantic.
- Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi (1985). Cilt 7. “Loti, Pierre” maddesi.
- Viaud, J. (Pierre Loti). (1881). Le Mariage de Loti (Loti’nin Evliliği).
