Çağatay Hanlığı: Moğol Mirasından Türk-İslam Medeniyetine
1227’de Cengiz Han’ın ikinci oğlu Çağatay tarafından kurulan Çağatay Hanlığı, başlangıçta Moğol askeri ve idari gelenekleriyle biçimlenmiş; zamanla İslamiyet ve Türk kültürüyle harmanlanarak özgün bir kimlik kazanmıştır. Orta Asya’nın tarihsel gelişiminde önemli bir yere sahip olan bu hanlık, hem siyasi hem de kültürel dönüşümleriyle dikkat çeker.
Kuruluş ve Siyasi Yapı
Cengiz Han’ın ölümünün ardından Batı Türkistan ve Mâverâünnehir bölgeleri Çağatay Han’ın idaresine bırakıldı. İslam Ansiklopedisi’ne göre, Çağatay Han ilk dönemlerde Moğol yasalarını (Yasa) titizlikle uygulamış, hanlığın merkezi Almalık olmuştu. Kurultay sistemine dayalı merkeziyetçi yapı, hem askeri hem de sivil yönetimde etkiliydi. Çağatay Han’ın ölümünden sonra hanlığın yönetimi zaman zaman zayıflasa da, idari gelenekler korunmaya çalışılmıştır.
Moğol Yasalarından İslam Hukukuna
Hanlık ilk yıllarda tamamen Cengiz Han’ın yasalarına göre yönetilirken, 14. yüzyıla gelindiğinde İslamiyetin etkisi belirgin şekilde artmaya başladı. Türege Han döneminden itibaren hanlar arasında Müslümanlığı benimseyenler görülmüş, bu süreç Tarmashirin zamanında ivme kazanmıştır. Bekmuradov (2022)’ye göre, bu dönüşüm Moğol aristokrasisinin bir kısmı tarafından hoş karşılanmamış ve yönetimde iç çatışmalara yol açmıştır. Ancak zamanla İslam hukuk sistemi hanlık coğrafyasında hâkim olmuş ve Yasa’nın yerini şeri kurallar almaya başlamıştır.
Askeri Sistem ve Stratejik Konum
Çağatay Hanlığı’nın askeri gücü, klasik Moğol savaş geleneğine dayanıyordu. Disiplinli süvari birlikleri, geniş coğrafyada hızlı hareket edebilme kabiliyetine sahipti. Sınır güvenliği, vergi toplama ve ticaret yollarının denetimi başlıca görevleri arasındaydı. Hanlık, İpek Yolu üzerindeki konumuyla hem ekonomik hem de stratejik bakımdan kritik bir öneme sahipti. Bu durum, dönemin diğer hanlıklarıyla olan ilişkileri ve mücadeleleri de doğrudan etkilemiştir.
Kültürel Dönüşüm ve Çağatayca’nın Yükselişi
Çağatay Hanlığı’nın kültürel yapısı zaman içinde büyük bir değişim geçirdi. Moğolca’nın resmi dil olmasına rağmen, Türk dili halk arasında yaygındı. Bu süreçte Çağatayca, hem halk dili hem de edebi bir dil olarak gelişti. Bu dil, ilerleyen yüzyıllarda Ali Şir Nevai gibi büyük şairlerle zirveye ulaşacak, Türk edebiyatında kalıcı bir miras bırakacaktır. Ayrıca İslam’ın yaygınlaşmasıyla birlikte medrese, tekke ve cami gibi kurumlar çoğalmış; dini ilimler, edebiyat ve mimari alanlarında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir.
Hanlığın Bölünmesi ve Yıkılışı
14. yüzyıl ortalarında Çağatay Hanlığı, iç çekişmeler ve yönetim zafiyetleri nedeniyle Doğu ve Batı Çağatay Hanlığı olarak ikiye ayrıldı. Batı kısmı kısa süre sonra Timur İmparatorluğu tarafından ele geçirilirken, doğu kısmı Mogolistan adıyla varlığını sürdürdü. Ancak bu bölge de zamanla siyasi bütünlüğünü kaybederek 17. yüzyılda Dzungarların istilasıyla tarih sahnesinden silindi.
Çağatay Hanlığı’nın Hanları
Çağatay Hanlığı’nın tarihinde birçok han ve hükümdar, siyasi ve kültürel dönüşümlere yön vermiştir. Aşağıda, hanlığın kuruluşundan bölünmesine kadar görev yapan önemli hükümdarlar kronolojik olarak sıralanmıştır:
a) İlk Dönem Hanları (Çağatay Ulusu)
- Çağatay (1225–1242)
- Kara Hülagû (1242–1247, 1252)
- Yesü Möngke (1247–1252)
- Orgina Hatun (1252–1261) – Kara Hülagû’nün eşi
- Algu (1261–1266)
- Mübarek Şah (1266)
- Gıyasettin Barak (1266–1271)
- Negübeg (1271–1272)
- Buga Temür (1272–1291)
- Yesü Duva (1291–1306)
- Könçek (1306–1308)
- Taligu (1308–1309)
- Kebek (1309, 1318–1326)
- I. Esen Buga (1309–1318)
- Elcidigi (1326)
- Duva Temür (1326)
- Alaaddin Tarmaşirin (1326–1334)
- Çangşi (1334)
- Buzan (1334–1338)
- Yesün Temür (1338–1342)
- Muhammed (1342–1343)
- Kazan (1343–1346)
- Togluk Temür (1347–1362)
- İlyas Hoca (1362–1383)
b) Bölünme Dönemi Hanları (Batı ve Doğu Çağatay Hanlıkları)
Batı Çağatay Hanlığı ve Emirliği Hanları
- Kazan (1346–1358)
- Danişmend Şah (1346)
- Bayan Kuli (1348–1359)
- Temürşah (1359)
- Hüseyin (1364–1370)
- Adil (1370)
- Surkatmış (1370–1388)
- Sultan Mahmud (1388–1398)
- Satuk (1398–1405)
- Doğu Çağatay Hanlığı Hanları
- Tugluk Temür (1347–1362)
- İlyas Hoca (1362–1383)
- Hıdır Hoca (1383–1399)
- Şem-i Cahan (1399–1408)
- Muhammed (1408–1416)
- Şir Muhammed (1416)
- Nakş-ı Cahan (1416–1418)
- Sultan Üveys (1418–1429)
- II. Esen Buga (1446–1461)
- Dost Muhammed (1461–1466)
- Yunus Han (1466–1486)
- Kebek Han (1466–1472)
- Sultan Mahmud Han (1485–1501)
- Sultan Ahmed Han (1486–1504)
- Mansur (1504–1544)
- Sultan Said Han (1514–1533)
- Abdürreşid (1533–1565)
- Abdül Kerim (1565–1592)
- Muhammed (1592–1610)
- Şah Şücayüddin Ahmed (1596–1619)
- Abdüllatif Apak (1611–1627)
- Sultan Ahmed Pulad (1627–1637)
- Abdullah (1637–1667)
- Cülbars (1637–1669)
- İsmail (1667–1678)
- Muhammed Emin (1681–1692)
- Muhammed Mumin (1692–1706)
Tarihsel Miras ve Etkileri
Çağatay Hanlığı, Moğol fetihlerinin ardından kurulan hanlıklar içinde İslamlaşma sürecini en belirgin yaşayan yapılardan biridir. Yönetimsel yapısı, askeri gelenekleri ve kültürel dönüşümüyle, hem Türk-İslam dünyasında hem de Orta Asya tarihinde özgün bir model teşkil eder. Çağatayca’nın gelişimi, İslam hukukunun yaygınlaşması ve kültürel kurumların teşkili gibi yönleriyle, bölgedeki pek çok siyasi ve kültürel yapıya ilham vermiştir.
Kerim Yarınıneli/Kerim usta.com
Kaynakça
- TDV İslam Ansiklopedisi – Çağatay Hanlığı
- Wikipedia – Çağatay Hanlığı
- Bekmuradov, S. (2022). From the history of the study of the Chagatai ulus governance system
