Kesme İşareti (’): Doğru Kullanım Rehberi
Bugün sizlerle sıkça karıştırılan, bazen unutulan bazen de gereksiz yere kullanılan o küçük ama güçlü işarete, kesme işaretine (’) yakından bakacağız. Türk Dil Kurumu’nun (TDK) yol göstericiliğinde, nerelerde kullanılıp nerelerde kullanılmayacağını örneklerle beraber inceleyeceğiz.
Kesme İşareti Nedir?
TDK Yazım Kuralları’na göre kesme işareti, özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak için kullanılır. Ayrıca kısaltmalara, sayılara, harflere ve eklerden önce gelen takılara getirilen ekleri de ayırır. Yani kesme işareti, kelime ile ona eklenen ekin birbirine karışmasını önleyen ince bir ayraçtır.
Kesme İşaretinin Kullanım Amacı
Türkçe sondan eklemeli bir dildir. Ekler genellikle kelimeye bitişik yazılır. Ancak özel isimler (kişi, şehir, kurum, eser adları vb.) söz konusu olduğunda, ekler doğrudan bitişirse hem ismin özgünlüğü bozulur hem de okuma zorluğu ortaya çıkar. Kesme işareti bu noktada devreye girer ve ekle özel isim arasına sınır çizer. Ayrıca kısaltmaların, sayıların ve harflerin ek alırken yanlış okunmasını engeller.
Kesme İşareti Nerelerde Kullanılır?
1. Özel Adlara Gelen Çekim Eklerinde
- Kişi Adları: Ayşe’nin kitabı, Mehmet’le geldik, Ahmet’e selam, Fatma’ya hediye.
- Yer Adları: Türkiye’de, Paris’ten, Asya’nın doğusu, Ağrı Dağı’na, Meriç Nehri’ni, Van Gölü’nün.
- Kurum ve Kuruluş Adları: Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne, Milli Eğitim Bakanlığı’ndan, Birleşmiş Milletler’in, …. Partisi’nden.
- Dil ve Lehçe Adları: Türkçenin zenginliği, Fransızca’da, Osmanlıca’dan.
- Din ve Mezhep Adları: İslam’ın şartları, Hristiyanlık’ta Paskalya, Alevilik’te semah.
- Eser Adları: Sinekli Bakkal’ı okudun mu?, …..’te bir haber, Yeni Hayat’ın konusu, Beni Benimle Bırak’ı dinledin mi?
- Hayvan Adları: Sarıkız’ın yavruları, Karabaş’a yemek verdim.
- Millet ve Kavim Adları: Türk’ün gücü, Alman’ların disiplini, Oğuz’ların tarihi.
2. Kısaltmalara Gelen Eklerde
TBMM’nin açılışı, THY’ye bilet aldım, ABD’den haber, kg’dan 5, cm’yi metreye çevir.
(Not: Ek, kısaltmanın okunuşuna göre eklenir.)
3. Sayılara Gelen Eklerde
1985’te doğdum, Yarın saat 14.30’da, Binanın 3’üncü katı, Matematik sınavı 100’ün üzerinde.
(Not: Romen rakamlarından sonra kesme işareti kullanılmaz. XX. yüzyıl gibi.)
4. Harflere ve Sembollere Gelen Eklerde
a’nın üzerine şapka (â), Kelimede iki l’ var., C harfi’nden sonra D gelir.
5. Şiirlerde Ölçü Gereği Düşen Heceyi Göstermek İçin
- Güzelliğin on par’etmez — para etmez ifadesinde aradaki a hecesi düşürülür; iki kelime kesme işareti ile birleştirilir.
- N’olur, N’eyleyim — ne olur, ne eyleyeyim sözlerinin ölçü/akıcılık için kısaltılmış yazımıdır.
Kesme İşareti Nerelerde Kullanılmaz?
1. Yapım Ekleri ve Çoğul Eki
Özel adlara getirilen yapım ekleri (-lı, -ci, -lik, -iyet, -sal vb.) ve çoğul ekleri bitişik yazılır. Kesme işareti kullanılmaz.
Yanlış: Ankara’lı, Türk’çe, Alman’lar
Doğru: Ankaralı, Türkçe, Almanlar
2. Yapım Eki + Çekim Eki Durumunda
Özel isme önce yapım eki, sonra çekim eki gelirse kesme işareti kullanılmaz.
Yanlış: Ankaralı’lar, Türkçe’yi, Avrupalı’ya.
Doğru: Ankaralılar, Türkçeyi, Avrupalıya.
3. Yer Adlarından Türetilmiş Sıfat ve Zarflar
Ankaralılar meydandaydı.
Avrupada da bu olay yaşanıyor.
4. Unvan ve Akrabalık Bildiren Kelimeler
Kişi adlarından sonra gelen “Bey, Hanım, Abla, Dayı” gibi unvan veya akrabalık sözleri büyük harfle yazılır ve ekler bitişik olur.
Ayşe Hanımın, Ali Beyler, Nurten Ablaya, Kemal Dayımı.
Ancak lakap veya takma adsa kesme kullanılır: Topal Şaban’ı tanır mısın?Kel Ahmet’i gördün mü?
5. Kurum Adlarındaki Tür Bildiren Sözcükler
Kurum adı bir bütün olarak özel addır ve ek kesmeyle ayrılır: Ziraat Bankası’na para yatırdım.
Ama tür bildiren kelimeye (banka, üniversite vb.) gelen ek bitişik yazılır: bankanın şubesi.
Kesme İşaretini Doğru Kullanmanın Püf Noktası
Kendinize şu soruyu sorun: “Ek, doğrudan bir özel isme, kısaltmaya, sayıya veya harfe mi geliyor?”
- Evet → Çekim ekidir, kesme işareti kullanılır. (Ayşe’nin, Ankara’ya, TBMM’ye, 1990’da, A’dan)
- Hayır → Yapım eki, çoğul eki veya türemiş kelimeyse kesme işareti kullanılmaz. (Ankaralı, Türkçe, Ankaralılar, Türkçeyi)
Sonuç
Kesme işareti, Türkçenin inceliklerini koruyan küçük bir bekçi gibidir. Doğru yerde kullanıldığında yazılar daha anlaşılır ve özel adların değeri korunur. Yanlış yerde kullanıldığında ise hem göze batar hem de dilin kurallarına aykırı olur.
Kısacası; yapım ekleri ve çoğul ekleri bitişik, çekim ekleri kesmeyle ayrılır. Basit bir hatırlatma: “Ayşe’nin kitabı” doğrudur, ama “Türk’çe” yanlıştır.
Bir sonraki yazımızda görüşmek üzere. Lütfen kelimelerinize özen gösteriniz.
Kerim Yarınıneli/KerimUsta.com
