Friedrich Nietzsche: Geleneği Kıran, Felsefeyi Sarsan Dahi
Bugün, felsefeyle az çok ilgilenen herkesin adını mutlaka duyduğu, sözleriyle bizi sarsıp yeniden düşünmeye zorlayan bir dâhiden bahsedeceğiz: Friedrich Nietzsche.
Onu yalnızca “Tanrı öldü” ifadesiyle tanımak, bu çok katmanlı düşünürü anlamak için yeterli değildir. Üstelik bu söz, çoğu zaman yanlış yorumlanmıştır. Nietzsche, aslında Batı dünyasında geleneksel Hristiyan değerlerinin artık insanlara yol gösteremediğini kasteder. Yani mesele, dine bir saldırı değil; toplumsal değerlerin geçirdiği büyük dönüşümdür.
Bir Dehanın Doğuşu
Nietzsche, 15 Ekim 1844’te Prusya Krallığı’na bağlı Röcken’de dünyaya geldi. Ailesi onun da bir papaz olmasını bekliyordu. Ancak genç yaşta babasını kaybetmesi, onun hayatında derin izler bıraktı.
Çok başarılı bir öğrenci olarak Bonn ve Leipzig Üniversitelerinde eğitim gördü. Önce teolojiye yönelse de kısa sürede bu ilgisini kaybetti. Tüm dikkatini antik Yunan ve Latin edebiyatına, yani filolojiye verdi. Henüz 24 yaşında Basel Üniversitesi’nde profesör olması, zekâsının ve çalışkanlığının göstergesiydi.
Felsefeye Yöneliş ve Zerdüşt’ün Doğuşu
Nietzsche, filoloji alanında parlayan bir isim olmasına rağmen kalbi felsefeye aitti. Schopenhauer’ın karamsar felsefesinden ve Wagner’in müziğinden çok etkilendi. Ancak yıllar içinde her ikisiyle de yollarını ayırdı.
Sağlık sorunları (şiddetli migren, göz rahatsızlıkları) onun hayatını zorlaştırdı. 1879’da üniversitedeki görevini bırakmak zorunda kaldı. Bu zorunlu ayrılık, aslında onun için yeni bir başlangıç oldu. Avrupa’yı dolaşarak bağımsız bir yazar olarak yaşamaya başladı.
Bu yıllarda en önemli eserlerini verdi. Özellikle “Böyle Buyurdu Zerdüşt” (1883-1885) adlı kitabı, felsefî bir roman gibi okunabilecek başyapıtıdır. Burada “üst-insan”, “güç istenci” ve “ebedi dönüş” gibi radikal fikirlerini ortaya koydu.
Çöküş ve Sessizlik
1889 yılında Torino’da yaşadığı ani zihinsel çöküş, hayatını tamamen değiştirdi. Anlatılanlara göre, bir atın dövülmesine şahit olup hayvanın boynuna sarılarak ağlaması, onun zihinsel kırılma anıydı.
Sonraki 11 yılını, annesi ve kız kardeşi Elisabeth’in bakımında, sessizlik ve hastalık içinde geçirdi. 25 Ağustos 1900’de, 55 yaşında hayata veda etti. En büyük trajedi, parlak fikirlerin tam zirvesindeyken susmak zorunda kalmaktı.
Nietzsche’nin Dünyayı Sarsan Fikirleri
Nietzsche, Batı düşüncesinin köklerine yönelttiği radikal eleştirilerle tanındı. Onu sadece bir filozof değil, bir “düşünce devrimcisi” yapan başlıca kavramları şöyle özetleyebiliriz:
“Tanrı Öldü” İfadesi: Nietzsche’nin en çok bilinen sözü budur. Ancak bu, sanıldığı gibi Tanrı’ya doğrudan bir saldırı değildir. Nietzsche, Batı toplumlarında geleneksel Hristiyan ahlakının ve dini değerlerin artık insanlara yol gösterme gücünü kaybettiğini dile getirir. Yani burada kastedilen, dinin toplum üzerindeki etkisinin zayıflamasıdır. Ona göre bu, bir yıkım değil; insanlığın kendi değerlerini yeniden yaratması için büyük bir fırsattır.
Üst-İnsan (Übermensch): Sürü ahlakına uymayan, kendi değerlerini yaratan, güçlü ve yaratıcı birey. Nietzsche’nin ideal insan modelidir.
Güç İstenci: Hayatın özü, sadece hayatta kalmak değil, daha güçlü olma ve kendini aşma iradesidir. Bu düşünce, modern psikoloji ve sosyolojiye de ilham vermiştir. İnsanların yalnızca ihtiyaçlarını karşılamak için değil, kendi potansiyellerini aşmak için çabaladığı fikri bugün hâlâ tartışılmaktadır.
Sürü Ahlakı – Efendi Ahlakı: Hristiyan ahlakını “sürü ahlakı” olarak görür. Ona göre alçakgönüllülük, merhamet, itaat gibi değerler aslında zayıflığın ürünüdür; buna karşılık “efendi ahlakı” güç, cesaret ve yaratıcılığa dayanır.
“Hayatı zorunlu bir sessizliğe bürünse de, ardında bıraktığı eserler hâlâ yankılanıyordu”
Başlıca Eserleri
- Trajedyanın Doğuşu (1872): Yunan trajedisini Apollon ve Dionysos kavramlarıyla açıklar.
- İnsanca, Pek İnsanca (1878): Geleneksel ahlaktan kopuşunun ilk işaretlerini verir.
- Şen Bilim (1882): “Tanrı öldü” sözünün ilk geçtiği eser.
- Böyle Buyurdu Zerdüşt (1883-1885): Nietzsche’nin felsefesini şiirsel bir dille anlattığı başyapıtı.
- İyinin ve Kötünün Ötesinde (1886): Geleneksel ahlak anlayışına köklü bir eleştiri.
- Ahlakın Soykütüğü (1887): Hristiyan ahlakının psikolojik kökenlerini araştırır.
- Ecce Homo (1888): Kendi hayatını ve eserlerini anlattığı otobiyografik kitabı.
Nietzsche’nin Etkisi
Nietzsche’nin fikirleri, postmodern düşünceye, sinemaya ve hatta popüler kültüre kadar pek çok alanı derinden etkilemiştir. Onun cesur soruları, hâlâ düşünce dünyasını meşgul ediyor.
“Kendi yolunu çiz. Sürüye kapılma. Hayatı cesaretle yaşa.”
Kerim Yarınıneli/KerimUsta.com
Kaynakça
- Ahmet Cevizci – Felsefe Tarihi (Say Yayınları)
- Friedrich Nietzsche – Böyle Buyurdu Zerdüşt
- Walter Kaufmann – Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist (Princeton University Press, 1974)
- Stanford Encyclopedia of Philosophy – “Nietzsche”
