Osmanlıdan günümüze: Frenk Kelimesi
Hiç büyüklerden “Frenk elbisesi giymiş” lafını duydunuz mu? Ya da bir şeyi beğenmediklerinde “Frenk icadı bu” dediklerini? İşte bu kelime sadece bir sözcük değil, içinde tarih, kültür ve biraz da önyargı barındıran özel bir miras aslında.
Bugün artık pek kullanılmasa da, “Frenk” kelimesi bir zamanlar Avrupalılar için en çok kullanılan tanımlamalardan biriydi. Peki bu kelime nereden geldi, nasıl yayıldı ve neden bu kadar anlam yüklendi?
Hadi birlikte bu kelimenin izini sürelim…
1. Her Şey Franklarla Başladı
Tarih kitaplarında “Franklar” diye bir kavimden bahsedilir. Bu kavim, 5. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkar, Galya’yı fethederek bugünkü Fransa’nın temelini atar. Hatta “Fransa” kelimesi de buradan gelir: Francia, yani “Frankların ülkesi”.
Frankların en tanınmış lideri ise Şarlman (Charlemagne). Hem Frankların kralı, hem de Batı Hristiyan dünyasının gözünde imparator sayılan büyük bir figür.
2. Frank, Fireng, Frenk… Derken Frenk Bizde Kaldı
Zamanla bu Frank ismi, farklı dillerde değişik şekillerde kullanılmaya başlar. Bizanslılar onlara “Frangoi”, Araplar “İfranc” der. Arapçadan Farsçaya “Fireng”, oradan da bize “Frenk” olarak geçer.
Yani bu kelime, bizim lügatımıza uğrayana kadar epey dolaşmış anlayacağınız. Ama biz aldıktan sonra sadece bir kavmi değil, neredeyse tüm Batı dünyasını tanımlamak için kullanmışız.
3. Frenk Denince Aklımıza Kim Geliyordu?
İlk zamanlar Frenk denince akla sadece Frank kavmi geliyordu. Ama işler zamanla değişti. Özellikle Haçlı Seferleri döneminde “Frenk” artık tüm Batılı Hristiyanları anlatmak için kullanıldı.
Osmanlı zamanında ise bu kelimenin kapsamı daha da genişlemişti. Frenk denildiğinde artık sadece Frank kavmi değil, Fransızlar, İtalyanlar, Almanlar gibi Batı Avrupa’nın birçok milleti kastediliyordu. Hatta zamanla bu kelime, doğrudan “Avrupalı” anlamında kullanılmaya başlandı. Üstelik sadece insanları değil, onların getirdiği pek çok şeyi de kapsar olmuştu: giysiler, ilaçlar, yemekler, âdetler… Kısacası, Batı’ya dair ne varsa halkın gözünde “Frenk işi” sayılıyordu.
4. Frenk Usulü Ne Demekti?
Osmanlı’da “Frenk” deyince yalnızca bir yabancı millet anlaşılmazdı. Bu kelimeyle birlikte çoğu zaman bir yaşam tarzı da kastedilirdi. Mesela:
- Frenk tüccarları: Galata’da iş yapan Avrupalı tüccarlar
- Frenk ilacı: Yeni gelen modern tedavi yöntemleri
- Frenk talimi: Batı tarzı askerî eğitim
Kısacası Osmanlı halkı için “Frenk” bazen gelişmiş, bazen şaşırtıcı, bazen de biraz mesafeli yaklaşılan bir şeydi.
5. Frenk Şiirde, Deyimde, Günlük Hayatta
Eskiden şairler Frenk kelimesini çoğu zaman yabancı, gavur, ya da bid’at ehli anlamında kullanırdı. Hatta halk arasında şöyle denirdi:
“Frenk dost gibi görünür, düşman gibi bakar.”
Kelime zamanla pek çok deyime de karıştı:
- Frenk elbisesi: Batı tarzı kıyafet
- Frenk hastalığı: Frengi (eski dönemde yaygındı)
- Frenk icadı: Yeni çıkan ama alışılmamış şeyler
- Frenk mukallidi: Batıyı körü körüne taklit eden kimse
6. Günlük Hayatta Yaşayan Kalıntılar
Belki artık kimseye doğrudan “Frenk” demiyoruz ama bu kelimenin bıraktığı izler hâlâ bizimle:
- Frenk soğanı: Avrupa’dan gelen yeşil soğan
- Frenk maydanozu: Aslında kişniş
- Frenk penceresi: Gotik tarza benzeyen camlı pencere
- Frenk domatesi: Domates ilk geldiğinde halkın verdiği isim
- Frengistan: Eski şiirlerde Avrupa’nın adı
Yani dilimizde bu kelimenin kokusu hâlâ taze.
7. Dillerdeki Yolculuğu: Herkes Kendi “Frenk”ini Yaratmış
Bu kelime sadece Türkçeye özgü değil. Avrupa’yı tanımlarken farklı milletler de kendi bakışlarına göre benzer kelimeler üretmiş:
- Araplar, Avrupalılarla özellikle Endülüs’te karşılaştığında onlara “İfranc” demiş. Bu hem şaşkınlık, hem hayranlık, hem de çekince taşıyan bir kelimeymiş.
- Bizanslılar, özellikle Haçlı Seferleri’nden sonra Batılı Hristiyanlara karşı “Frangoi” demeye başlamış. Bu biraz soğuk, biraz eleştirel bir ton taşırmış.
- İtalyanlar ise “Franchi” diyerek bu tarihi ismi kendi dillerine taşımışlar.
Yani Frank kelimesi, nereye gitse kendini biraz değiştirip oranın tarihine karışmış.
Kısaca Frenk, Bir Dönemin Aynasıydı
Bugün artık kimseye Frenk demiyoruz, belki farkında bile değiliz bu kelimenin kökeninden. Ama dilden düşen bu kelime, hâlâ bize bir şeyler anlatıyor.
“Frenk” kelimesi aslında sadece bir milleti tanımlamıyordu; Doğu’nun Batı’yı nasıl gördüğünü yansıtan bir bakış açısını simgeliyordu. Bu kelime, yüzyıllar boyunca Doğu toplumlarının Batı kültürünü, yaşam tarzını ve insanını nasıl algıladığını ifade eden bir pencere işlevi gördü. O pencere bugün belki kapanmış gibi görünse de, eski deyimlerde ve hikâyelerde hâlâ aralık durup bize geçmişten bir şeyler fısıldamaya devam ediyor.
Kerim Yarınıneli – KerimUsta.com
Kaynakça
- Halil İnalcık – “Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ”
- Bernard Lewis – “İslam Dünyasında Frenkler”
- TDK – “Tarihî Türkçe Sözlük, Etimolojik Türkçe Sözlük”
