Fiyatları Zorla Düşürmek Çözüm mü?
Bengal Kıtlığı ve Alınacak Dersler
Büyük bir ekonomik kriz yaşanıyor. Temel gıda fiyatları her gün biraz daha artıyor. İnsanlar alışveriş yapamaz hale geliyor. Bir sabah yönetim radikal bir karar alıyor: “Artık ekmek ve pirinç şu fiyattan bir kuruş daha fazlaya satılamaz!” İlk bakışta bu karar son derece insancıl görünüyor. “Halk nihayet rahatlayacak” diye düşünüyoruz. Ama tarih bize şunu öğretiyor: İyi niyetli ekonomik müdahaleler her zaman iyi sonuçlar doğurmaz. Hatta bazen felaketi büyütür. Bunu en çarpıcı şekilde gösteren olaylardan biri, 1770 Büyük Bengal Kıtlığı’dır.
Doğu’nun Ekmek Sepeti Nasıl Krize Sürüklendi?
Bugünkü Hindistan ve Bangladeş topraklarını kapsayan Bengal, 1770 öncesinde dünyanın en verimli bölgelerinden biriydi. Ganj Nehri sayesinde yılda üç kez hasat alınabiliyor, bölge “Doğu’nun ekmek sepeti” olarak anılıyordu. İnsanlar açlık nedir bilmiyordu. Ama bu bereketli toprakların kaderi, 1757 yılında değişti.
1757’deki Plassey Savaşı ile İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, Bengal’in kontrolünü fiilen ele geçirdi. 1765’te ise Şirket, Moğol İmparatoru’ndan “Diwani” adı verilen vergi toplama hakkını resmen aldı. Artık Şirket, sadece bir ticaret şirketi değil, aynı zamanda bir devlet gibi vergi toplayan bir yapı haline gelmişti. Wikipedia’nın aktardığına göre, bu dönemde Şirket’in kontrolü altındaki bölgelerde vergi yükü giderek artmaya başladı.
1768 ve 1769 yıllarında muson yağmurları yetersiz kaldı. Hasat ciddi şekilde düştü. Normal şartlarda bu, geçici bir kriz olurdu. Ama bu kez farklıydı. Çünkü Bengal artık bir şirket tarafından yönetiliyordu.
Şirketin Tepkisi: Vergi Artışı ve Stoklama
Kıtlık kapıdayken Şirketin ne yaptığına bakalım. Wikipedia’ya göre, Ekim 1769’da Şirket yetkilileri kıtlık raporu verdiler, ancak Şirket buna rağmen ordusu için büyük miktarda pirinç satın alıp stokladı. Aynı kaynak, Şirket’in kendi görevlileri ve Gomastha adı verilen yerli temsilcileri aracılığıyla piyasada adeta bir tekel oluşturduğunu belirtir. Depolardaki tahıl piyasaya sürülmezken, küçük tüccarlar belirsizlik nedeniyle avans vermeyi kesti. Piyasa fiilen çöktü.
Bu noktada Romesh Chunder Dutt’un analizi devreye girer. Dutt, The Economic History of India adlı eserinde, İngiliz yönetiminin ekonomi politikalarını sert bir dille eleştirir. Ona göre, Bengal Kıtlığı’nın temel nedeni aşırı vergi yükü ve Şirket’in kıtlık ortasında bile vergi gelirlerini düşürmek yerine artırma ısrarıdır. Dutt’un aktardığına göre, kıtlık tam zirvedeyken vergiler düşmedi, tam tersine baskı arttı. Hindistan’ın zenginlik kaynakları, Şirket’in kâr hırsı yüzünden daraltıldı.
Felaket ve Amartya Sen’in Yorumu
1770 yazında insanlar her yerde ölüyordu. Wikipedia’ya göre, tahminler Bengal nüfusunun üçte birinin yani yaklaşık 10 milyon insanın hayatını kaybettiğini gösteriyor. Kuraklık tek başına bu felaketi yaratmadı. Felaketi yaratan, bir şirketin kâr hırsı ve yanlış politikalarıydı.
Nobel ödüllü ekonomist Amartya Sen, Poverty and Famines adlı kitabında bu kıtlık için “insan yapımı” tanımını kullanır. Sen’e göre kıtlıklar, sadece yeterli yiyecek olmamasından kaynaklanmaz. Asıl sorun, insanların yiyeceğe erişememesidir. Fiyatlar çok yükselmiştir, maaşlar düşmüştür ya da piyasa tamamen çökmüştür. Bengal’de olan tam olarak buydu. Yiyecek vardı – Şirketin depolarında. Ama insanlar o yiyeceğe ulaşamıyordu. Sen’in deyişiyle, açlık bir kıtlık değil, bir erişim sorunudur.
Bugüne Dersler
Bengal bugün hala verimli topraklara sahip. Ama tarihinin bir döneminde, yanlış politikalar veya hiç politika olmaması milyonlarca insanın hayatına mal oldu. Bu hikayenin bize öğrettiği üç şey var:
Birincisi, iyi niyet yetmez; doğru politika şart. İkincisi, bir şirkete devlet yönetimi emanet edilmez, çünkü bir şirketin amacı kâr etmektir, insanları yönetmek değil. Üçüncüsü, temel ihtiyaçların ticareti, kâr amacı güden şirketlerin insafına bırakılmamalıdır. Kriz anında raflar boşalır, depolar dolu kalır.
Bugün de dünyanın birçok yerinde temel gıda ticareti birkaç büyük şirketin elinde. Kriz anında kimin kararları hayatları etkiliyor? Devletin iyi niyeti yetiyor mu? Yoksa ticareti kontrol eden şirket, kârını mı koruyor? Bu soruları sormak, Bengal Kıtlığı’ndan çıkaracağımız en önemli ders olsa gerek.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynaklar:
- W. W. Hunter (1868) –The Annals of Rural Bengal
- Adam Smith (1776) – The Wealth of Nations (Milletlerin Zenginliği)
- Romesh Dutt (1906) – The Economic History of India
- Amartya Sen (1981) – Poverty and Famines
- Wikipedia – Great Bengal Famine of 1770
Önemli Not: Bu içerikte bahsi geçen “Doğu Hindistan Şirketi” (East India Company), 1874 yılında resmen tasfiye edilmiş olan tarihsel sömürgeci yapıdır. Günümüzde aynı veya benzer isimlerle faaliyet gösteren ticari markaların, bu tarihsel olaylarla veya dönemin yönetim politikalarıyla hukuki ve idari bir bağı bulunmamaktadır.
Konunun Video Anlatımı
Bu konu YouTube kanalımda da hazırlanmıştır. Yazılı içeriğe ek olarak, video formatında da inceleyebilirsiniz.
👉 Video Linki: Bu videoyu YouTube’da izle
📺 YouTube Kanalım: KerimUsta®
