Bozkırın Yükselen Gücü: Birinci Göktürk İmparatorluğu (552–582)
Türk tarihinin kilometre taşlarından biri olan Göktürkler, adını tarihe altın harflerle yazdırmış bir devlettir. Birinci Göktürk Kağanlığı, yalnızca Türk adını ilk kez resmi bir devletle özdeşleştirmesiyle değil, aynı zamanda Asya’nın çehresini değiştiren etkisiyle de dikkat çeker. 552–582 yılları arasında hüküm süren bu devlet, hem siyasi hem de kültürel anlamda bir dönüm noktasıdır.
Bu yazıda Göktürklerin kökeninden yükselişine, askeri gücünden Çin’le ilişkilerine ve nihai yıkılışına kadar geniş bir yelpazede gelişmeleri ele alacağız. Anlatımı destekleyen kaynaklar arasında İslam Ansiklopedisi, Britannica, Türk Tarih Kurumu yayınları ve güvenilir akademik makaleler yer almaktadır.
Köklerden Devlete: Göktürklerin Doğuşu
Göktürklerin kökeni, Asya Hun İmparatorluğu’na kadar uzanır. 6. yüzyılın başlarında Altaylar’da yaşayan Türk boyları, Juan-Juan (Avar) hâkimiyeti altındaydı. Ancak bu boyların maruz kaldığı ağır vergi ve baskılar, doğal bir başkaldırının da tohumlarını attı.
Bu noktada tarih sahnesine çıkan isim: Bumin Kağan. 552 yılında Altaylar Savaşı’nda Juan-Juanları mağlup eden Bumin, Göktürk Devleti’ni kurdu ve “İl Kağan” unvanını aldı. Devletin kalbi, kadim Türk inancında kutsal kabul edilen Ötüken Ormanı oldu. Burası sadece bir başkent değil; aynı zamanda Gök Tanrı inancı, yani Tengricilik açısından da bir merkezdi.
Bumin Kağan’ın ölümünden sonra geleneksel Türk idare yapısına uygun olarak devlet ikiye ayrıldı:
- Doğu Göktürk Kağanlığı: Mukan Kağan ve Kara Kağan (Kolo) tarafından yönetildi.
- Batı Göktürk Kağanlığı: Bumin’in kardeşi İstemi Yabgu önderliğindeydi.
Bu bölünme, zayıflamaya değil; aksine stratejik bir güç artışına yol açtı. Doğu’da Çin’e, Batı’da Bizans ve İran’a uzanan bu ikili yapı, Göktürkleri bir bozkır imparatorluğu olmaktan çıkarıp küresel bir aktör haline getirdi.
Göktürklerin Altın Çağı: Mukan ve İstemi Dönemi
Mukan Kağan (553–572): Doğu’nun Yıldızı
Mukan Kağan, Doğu Göktürkler için bir imparatorluk vizyonunu gerçeğe dönüştüren liderdi. Çin’in Kuzey Chou ve Kuzey Chi hanedanlıklarını vergiye bağlaması, onun ne denli etkin bir yönetici olduğunu gösterir. Türk orduları bu dönemde öylesine güçlüydü ki, Çin kaynaklarında “atlar nehirleri aşarken gökyüzünü sarsardı” gibi abartılı betimlemelere rastlanır.
Diplomasi konusunda da mahirdi. Çin içindeki hanedanlık çatışmalarından faydalanarak kuzey Çin’de tam hâkimiyet kurdu. Türk Tarih Kurumu’nun da vurguladığı gibi, Göktürkler bu dönemde doğunun mutlak gücüne dönüştü.
İstemi Yabgu (552–576): Batı’nın Komutanı ve İpek Yolu’nun Bekçisi
Batı Göktürk Kağanlığı’nın mimarı İstemi Yabgu, sadece sınırları Hazar’a kadar uzatmakla kalmadı; aynı zamanda İpek Yolu’nu da kontrol altına aldı. Bu, sadece ekonomik değil, aynı zamanda diplomatik bir başarıydı.
Sasanilerle kurduğu geçici ittifakın bozulması üzerine Bizans ile diplomatik ilişkiler başlattı. Bu hamle, Göktürklerin doğudan batıya tüm Asya’nın ticaret damarlarında söz sahibi olmasını sağladı.
Britannica kaynaklarında da belirtildiği üzere, İstemi Yabgu’nun politikaları, Türkleri bölgesel bir güç olmaktan çıkarıp uluslararası bir aktöre dönüştürdü.
Çöküşe Giden Yol: İç Çekişmeler ve Çin Etkisi
Göktürklerin kaderi, Mukan ve İstemi’nin ölümünden sonra değişmeye başladı. Yeni kağan Tapo Kağan (572–581), Budizm’e yönelmesiyle hem halkta hem de geleneksel aristokrasi içinde huzursuzluk yarattı. Gök Tanrı inancına bağlı boylar, bu dini değişimi kabullenemedi.
Bu esnada Çin, tarihin en etkili “böl ve yönet” taktiklerinden birini uyguladı. Türk boyları arasında fitne tohumları ekildi ve devletin iç bütünlüğü hızla çözüldü. 582 yılında Göktürkler fiilen Doğu ve Batı olmak üzere tamamen ayrıldı.
- Doğu Göktürkler, Çin’in doğrudan egemenliğine girdi.
- Batı Göktürkler ise bir süre bağımsızlığını sürdürse de güç kaybetti.
Göktürkler: Bir Mirasın Temel Taşları
- Göktürkler, sadece ilk “Türk” adını taşıyan devlet olmakla kalmadı. Aynı zamanda; Orhun Yazıtları’na ilham verdiler.
- Askeri sistemleri, özellikle onlu teşkilat, Selçuklu’dan Osmanlı’ya kadar birçok devlete model oldu.
- İpek Yolu’nu kontrol ederek ekonomik ve siyasi üstünlük sağladılar.
- Türk kimliğinin şekillenmesinde kilit bir rol üstlendiler.
- İslam Ansiklopedisi’nin de vurguladığı gibi, Göktürkler sayesinde Türk adının hem coğrafi hem de siyasal bir kimliğe dönüştüğü bir dönem yaşandı.
Son Söz: Kısa Sürede Büyük İz
Sadece 30 yıl süren Birinci Göktürk İmparatorluğu, etkisiyle asırlar süren bir miras bıraktı. Bumin Kağan’ın başlattığı hareket, Asya’nın kaderini değiştirdi. Her ne kadar iç çekişmeler ve Çin politikalarıyla son bulsa da, Göktürkler Türk milletinin tarihsel hafızasında silinmez bir yer edindi.
Bu miras, 682 yılında kurulan İkinci Göktürk Kağanlığı ile yeniden can bulacak, ardından kurulan tüm Türk devletlerinde kendini hissettirecektir.
Kerim Yarınıneli/KerimUsta.com
Kaynaklar
- Türk Tarih Kurumu, Göktürkler, Ankara, 2015.
- İslam Ansiklopedisi, “Göktürkler” maddesi.
- Britannica, “Göktürk Khaganate” maddesi.
- Wikipedia, “Göktürk Kağanlığı” sayfası.
- Ahmet Taşağıl, Göktürkler, Kronik Kitap, 2018.
- Lev Gumilev, Eski Türkler, Selenge Yayınları, 2002.
