Osmanlı’nın Işıl Işıl Şairi Bâkî’den, Zamanın Ötesine Uzanan Bir Sesleniş
16, yüzyıl, Osmanlı’nın en parlak dönemidir. İmparatorluk siyasette ve askeriyede olduğu kadar, sanat ve edebiyatta da altın çağını yaşamaktadır. İşte bu dönemin en parlak yıldızlarından biri, “Sultanü’ş-şuara” yani “Şairler Sultanı” unvanıyla anılan Bâkî’dir. Şiirlerindeki kusursuz form, ahenk ve derin anlam onu sadece döneminin değil, tüm Türk edebiyatının en büyük isimlerinden biri yapar.
Bâkî, çoğu zaman yaşama sevinci, dünyanın güzellikleri ve aşkı işlediği şiirleriyle bilinir. Ancak onun kalemi, bir o kadar da dünyanın geçiciliği, ölüm ve insanın asıl vatanına olan özlemi anlatmakta da ustadır. “Var” redifli bu gazel, işte tam da bu ikinci temayı merkezine alan bir şaheserdir.
Şair, bu gazelde adeta bir iç hesaplaşma ve hakikat arayışı içindedir. Dünyanın aldatıcı süslerinden, gösterişinden sıyrılıp asıl ve kalıcı olana yönelmek ister. Her beyitte, bir yandan fani hayatın sıkıntılarından yakınırken, diğer yandan aşkın, sevgilinin derdinin ve nihai kurtuluşun kapısını aralar. “Felek”e ve “dehr“e (zamana) şikayet eder, çünkü onun çektiği acılar, gönlünü viraneye çevirmiştir. Ancak bu şikayet, umutsuz bir sızlanma değil, daha yüce bir hakikate, “Şah“a yani Allah’a yönelişin bir ifadesidir.
Bu gazel, sadece 16. yüzyılda yaşamış bir şairin duygularını değil, modern insanın da zaman zaman hissettiği o “bu dünyada bir yolcu olma” halini, aidiyetsizlik ve bir yerlere ait olma arasındaki gerilimi anlatır. Bâkî’nin sözleriyle, yüzyıllar öncesinden gelen bu ses, bugün de kulaklarımıza fısıldıyor: “Asıl olan, gösterişte değil, anlamdadır.”
Şimdi, bu derin ve çok katmanlı şiirin kapılarını birlikte aralayalım ve Bâkî’nin bize sunduğu bu manevi yolculuğa çıkalım.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Var redifli Gazeli
Alâyiş-i dünyâdan el çekmege niyyet var,
“Dünyanın gösterişinden el çekmeğe niyetim var.”
Yakında ‘adem dirler bir şehre ‘azîmet var,
“Yakında yokluk denilen bir şehre ciddi bir yolculuk var.”
Uçdı bu fezâlardan mürg-ı dil-i nâlânum,
“Gönlümün inleyen kuşu (ruhum) bu göklerden uçtu gitti.”
Arâm idemez oldum efkâr-ı seyâhat var,
“Artık huzur bulamaz oldum, (zihnimde) bir yolculuk düşüncesi var.”
Nûş eylese bir ‘âşık tâ haşre dek ayılmaz,
“Bir aşık o kadehten (aşk şarabından) içse, kıyamete kadar ayılamaz.”
Bezm-i felekün bilmem câmında ne hâlet var,
“Felek meclisinin kadehinde bilmem nasıl bir tat, ne tür bir bileşim var.”
Bu hâlet ile ey dil sağ olmada ‘âlemde,
“Ey gönül! Bu hal ile dünyada sıradan bir hayat sürmektense,
Derd ü gam-ı dil-ber ile ölmekde letâfet var,
Sevgilinin derdi ve kederiyle ölmekte bir hoşluk, bir tat var.”
Gitdükçe harâb eyler mülk-i dil-i virânı,
“Zaman geçtikçe, zaten viran olmuş gönül ülkesini daha da harap ediyor.
Dehrün bu cefâsından bir şâha şikâyet var
Feleğin bu cefasından (her şeyin asıl sahibi olan) bir Şah’a şikayetim var.”
Ser terkine kâ’ildür dünyâya gönül virmez
“Dünyadan yüz çevirmeye razı olanlar, ona gönül vermezler.
Terk ehlinün ey Bâkî başında sa’adet var
Ey Bâkî, bu dünyayı terk edenlerin başında (ahirete yönelik) bir saadet düşüncesi var.”
