Türk Kültüründen Hayvanlarla İlgili Atasözleri

Türk Kültüründen Hayvanlarla İlgili Atasözleri

Türk dili ve kültürü, doğayla kurduğu köklü bağın izlerini atasözleri ve deyimlerde açıkça yansıtır. İnsan karakterini, toplumsal ilişkileri ve hayat derslerini anlatmak için en sık başvurulan semboller ise şüphesiz hayvanlardır. Bu söz varlığı, nesilden nesile aktarılan bir halk bilgeliği ve gözlem gücünün ürünüdür.

Kurt, köpek, at, eşek, kuş, kedi, tilki, arı, karınca, deve, koyun, şahin ve yılan gibi hayvanlar, mecazlar aracılığıyla insanın en temel özelliklerini ve hayatın en sarsıcı gerçeklerini anlatır. Kimi zaman bir kurt kadar açgözlü, kimi zaman bir tilki kadar kurnaz, kimi zaman da bir koyun kadar saf olabilir insan. Atasözlerimizdeki kurt, gücü ve tehlikesiyle; köpek, sadakatten çok nankörlüğü ve değersizliğiyle; at ise asaleti ve hızıyla öne çıkar.

Bu derlemede, en sık kullanılan hayvan temalı atasözlerini, hayvan türlerine göre gruplandırılarak ve yalnızca belirli bir kaynak listesinden seçilerek bir araya getirilmiştir. Her bir ifadenin yanında, onun taşıdığı evrensel mesajı ve kültürel bağlamını yansıtan kısa bir açıklama bulacaksınız. Bu liste, Türkçenin zengin ifade gücünü ve hayvanlar alemine bakış açımızın derinliğini göstermeyi amaçlamaktadır.

Sözün özü, bu sözler bize yalnızca dilimizin zenginliğini değil, atalarımızın doğayı ve insanı nasıl derinden kavradığını da gösterir. Hayvanlar, bizim aynamızdır.

Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com

Kurt ile İlgili Atasözleri

• Aç kurt aslana saldırır. (Aç kimse karnını doyurmak için gerekirse ölümü göze alır.)
• Ardında yüz köpek havlamayan kurt, kurt sayılmaz. (Önemli kimseleri çekemeyip onlara dil uzatanlar çok olur.)
• Çobansız koyunu kurt kapar. (Yöneticisi, koruyucusu olmayan kişiyi ve topluluğu düşman ezer.)
• Hangi dağda kurt öldü? (Birisinden beklenmeyen bir davranış görüldüğünde şaşma ve sitem bildirmek için kullanılan bir söz.)
• Köpeksiz sürüye (köye) kurt girer (iner). (Koruyucusuz kalan yere veya ülkeye düşman girer.)
• Kurt kocayınca köpeğin maskarası olur. (Güç ve yeteneğini yitiren insan, basit ve kendini bilmezlerce aşağılanır.)
• Kurtla koyun, kılıçla oyun olmaz. (Saldırıcı ile güçsüzün yan yana bulunduğu yerde tehlike vardır.)
• Sürüden ayrılanı (ayrılan koyunu, kuzuyu) kurt kapar. (Arkadaşların yardımıyla yapılan veya bir amaç uğruna topluca girişilen bir işten ayrılanlar zarara uğrarlar.)
• Yalnız kalanı kurt yer. (Yardımcısı bulunmayan kişi, kendini tehlikeden koruyamaz.)

Köpek ile İlgili Atasözleri

• Aç köpek fırın deler. (Aç kimse karnını doyurmak için önüne çıkan engellerin tamamını aşar ve isteğini elde eder.)
• Çok havlayan köpek ısırmaz. (Karşısındakini bağırıp çağırmakla korkutmaya çalışan kimse eylemli bir saldırıda bulunmaz.)
• Isıracak it (köpek) dişini (dişlerini) göstermez. (Kötülük edecek kimse önceden haber vermez, belli etmez.)
• Köpek bile yal yediği kaba pislemez. (Köpek bile yem yediği kaba saygılı davranırken insanın geçimini sağlayan yere, kendisine bu geçimi hazırlayan kimseye kötülük etmesi düşünülemez.)
• Köpek ekmek veren (yediği) kapıyı tanır. (Köpek bile kendisini besleyen yeri bilir, davranışlarıyla duygularını belli eder, insan da bundan ders almalı, gördüğü iyiliği unutmamalıdır.)
• Köpek sahibini ısırmaz. (Kişi ne kadar aşağılık olursa olsun, kendini benimseyip koruyana kötülük etmez.)
• Köpekle yatan pire ile kalkar. (Uygunsuz kişilerle ilişkide bulunanın sonu kötü olur.)
• Ürümesini bilmeyen köpek sürüye kurt getirir. (Beceriksiz kimselerin iyilik yapayım derken zarara yol açtıklarını anlatan bir söz.)

Tilki ile İlgili Atasözleri

• Ayyar tilki art ayağından tutulur. (İşini hile ile yürüten kimse sonunda yakayı ele verir.)
• Gammaz olmasa tilki pazarda gezer. (Yasal olmayan yollardan gizlice çıkar sağlayan kişi, yakayı ele vereceğinden korkmasa bütün bu işleri açıktan yapar.)
• Kurdun adı yaman çıkmış, tilki vardır (tilkicik var) baş keser. (Öylesine sinsi ve kurnaz kimseler vardır ki adı zalime, haine ve kötüye çıkmış kimselerden daha tehlikelidirler.)
• Kurtla ortak olan tilkinin hissesi, ya tırnaktır ya bağırsak. (Ortağı güçlü ve hileci olan kimse ortağının kendisine vereceği işe yaramaz paya razı olmak zorundadır.)
• Tilki tilkiliğini anlatıncaya kadar post elden gider. (Bir gerçeği anlatıncaya kadar çoğu kez başa gelmedik şey kalmaz.)
• Tilkinin dönüp dolaşıp geleceği yer kürkçü dükkânıdır. (Bir kişi ne kadar farklı yerlerde yaşarsa yaşasın, ne kadar farklı işlerle uğraşırsa uğraşsın, bağlı bulunduğu çevreye veya işe dönmek zorunda kalır.)
• Tilkiye ‘tavuk kebabı yer misin?’ demişler, ‘adamın güleceğini getiriyorsunuz’ demiş. (Bir kimseye çok özlediği hâlde elde edemediği bir şeyi ‘ister misin?’ diye sorulmaz.)
• Yatan (yatar) aslandan (kurttan), gezen (yeler) tilki yeğdir (iyidir). (1) Az güçlü olup çalışan, çok güçlü olup çalışmayandan daha başarılı olur; 2) Soyluluğa değil, çalışkanlığa değer verilir.)
• Yürük tazıyı tilki sevmez. (Kurnaz, akıllıyla boy ölçüşemez.)

At ile İlgili Atasözleri

• At at oluncaya kadar sahibi mat olur. (Bir çocuğu, bir işçiyi yetiştiren her bakımdan çok yorulur, yıpranır.)
• At binenin, kılıç kuşananın. (Her şey, onu gereği gibi kullanmasını bilene yakışır.)
• At ile avrat yiğidin bahtına. (Kişinin satın aldığı attan ve evlendiği kadından memnun kalıp kalmayacağı önceden kestirilemez, her ikisi de talihine kalmıştır.)
• At ölür, itlere bayram olur. (Değerli kimselerden birinin ölümü veya görevden ayrılması, kimi zaman aşağılık kimselerin işine yarar.)
• At ölür meydan (nalı) kalır, yiğit ölür şan (namı) kalır. (Yaşarken iyi işler yapmalı, iyi bir ad bırakılmaya çalışılmalıdır.)
• At yedi günde, it yediği günde (belli olur, semirir). (Değerli kişilikler zamanla gelişir, kısa sürede beliren kişilikler gerçek değer taşımayanlardır.)
• At yiğidin yoldaşıdır. (Bir insanın atı daima onun yanındadır ve zor anlarında ona yardım eder.)
• Dereyi (çayı, ırmağı) geçerken at değiştirilmez. (Bir yöntemden başka bir yönteme geçiş tehlikeli bir durum veya zamanda yapılmamalıdır.)
• Dokuz at bir kazığa bağlanmaz. (Bir işin başına, tanınmış kişiliği bulunan birçok kimse birden getirilmemelidir, bunlar anlaşamaz ve birbirlerine düşerler.)
• Abdal ata binince bey oldum sanır, şalgam aşa girince yağ oldum sanır. (görmemiş kişi, rastlantı sonucu layık olmadığı bir duruma kavuşursa bu durum kendisinin hakkıymış gibi aptalca böbürlenir.)

Eşek ile İlgili Atasözleri

• Eşeğe altın semer vursalar yine eşektir. (İnsanlık değerinden yoksun kişi, kılık kıyafetle, makam ve mevkiyle değer kazanmaz.)
• Eşek bile bir düştüğü yere bir daha düşmez. (Aptal kişi bile başına gelen felaketten ders alır, o felakete yol açan şeylerden kendisini korur.)
• Eşek hoşaftan ne anlar (suyunu içer, tanesini bırakır). (Bilgisiz, görgüsüz kimse ince, güzel şeylerin zevkine varamaz, değerini ölçemez.)
• Atlar tepişir, arada eşekler ezilir. (Büyüklerin çatışmasından küçükler zarar görür.)
• Boş eşek yorga gider. (Üzerinde bir görev bulunmayan kaygısız kişi, rahat rahat, istediği gibi yaşar.)
• Eşek kulağı kesilmekle küheylan olmaz. (Aslında niteliksiz olan bir şeye ne yapılsa değeri değişmez.)
• Yük altında (yüklü) eşek anırmaz. (Ağır bir iş altında bunalmış olan kişi bu durumdan kurtulmadan rahatlayamaz, keyifli bir duruma gelemez.)
• Canı yanan eşek attan yüğrük olur. (Zarara veya kötülüğe uğrayan kimse acısını çıkarmak için aşırı çaba harcar.)
• Eşek kocamakla tavla başı olmaz. (Anlayışsız kişi ne kadar yaşlanırsa yaşlansın baş olacak bir olgunluğa ulaşamaz.)
• Ölmüş koyun (eşek) kurttan korkmaz. (Her şeyini kaybetmiş olan kişinin düşmanına bir şey kaptırmaktan korkusu olmaz.)

Kuş ile İlgili Atasözleri

• Kuş uçmaz, kervan geçmez. (Kimsenin uğramadığı ıssız ve sapa yer.)
• Yuvayı dişi kuş yapar. (Evin kadını anlayışlı, idareci ve tutumlu olursa ancak o zaman evde dirlik düzenlik sağlanır.)
• Ava gelmez kuş olmaz, başa gelmez iş olmaz. (Kuşlar avlanmaktan kurtulamazlar, insanlar da hatıra, hayale gelmeyen çeşit çeşit felaketle karşılaşabilirler.)
• Her kuşun eti yenmez. (Herkes zorbalığa boyun eğmez, buna karşı gelecekler de çıkar.)
• Alıcı (yırtıcı) kuşun ömrü az olur. (Başkalarına saldırmayı alışkanlık edinen kimsenin düşmanı çok olur, bu düşmanlar onun canına kıyarlar.)
• Gözü tanede olan kuşun ayağı tuzaktan kurtulmaz. (Her zaman çıkar peşinde koşan kişi, tehlikelerden uzak kalamaz.)
• Kuş kanadına kira istemez. (Kişi, kendi işi için zaten harcayacağı çabadan dolayı başkasından karşılık beklemez.)
• Sebepsiz kuş bile uçmaz. (Her işin bir sebebi, bir nedeni vardır.)
• Görgülü kuşlar gördüğünü işler, görmedik kuşlar ne görsün ki ne işler? (İyi eğitim alanlar aldıkları eğitimin gereğini yaparlar, iyi eğitim görmeyenler bir şey yapamazlar.)
• Kuşa süt nasip olsa anasından olurdu. (1) Yaradılışı bir şeyden yararlanmasına elverişli olmayan kişi ne kadar çabalasa o şeyden yararlanamaz; 2) Kişi en yakınından sağlayamadığı faydayı başkasından hiç sağlayamaz.)

Kedi ile İlgili Atasözleri

• Kedi yetişemediği (uzanamadığı) ciğere pis (murdar) dermiş. (Kişi, elde edemediği şeyi istemiyormuş, beğenmiyormuş gibi görünür.)
• Kedinin kanadı olsaydı, serçenin adı kalmazdı. (Saldırganlar istediklerini yapabilecek durumda olsalardı, zayıfları kolaylıkla ortadan kaldırır, bol bol çıkarlarını sağlarlardı.)
• Kedi olalı bir fare tuttu. (En sonunda bir iş başarabildi.)
• Kedinin boynuna ciğer asılmaz. (Bir kimseye, kullanıp zarar vereceği, kendine mal edip ortadan kaldıracağı şey emanet edilmez.)
• Cins kedi ölüsünü göstermez. (Soylu kişi, acınacak kötü durumunu kimseye göstermez ve söylemez.)
• Kedinin usluluğu sıçan görünceye kadar. (Atılgan kişilerin sessiz ve eylemsiz durmaları, onları çileden çıkaran bir durum baş gösterince sona erer.)
• Kedi kıçına bakar da ‘yaram var’ dermiş. (Bazı insanlar hiç olmayacak bir şeyi kendisine dert edinir.)
• Kedinin kabahatini önüne koyarlar, öyle döverler. (Cezalandırılan kimse suçunun ne olduğunu bilmelidir ki o suçu bir daha işlemesin.)
• Kediyi sıkıştırırsan üstüne atılır. (Senden çekinen, korkan kişi, çok sıkıştırırsan sana karşı gelir.)
• Davetsiz yere kedilerle köpekler gider. (Bir yere çağrılmadan gitmek, kişiyi aşağılatan bir davranıştır.)

Arı ile İlgili Atasözleri

• Arı bal alacak çiçeği bilir. (İşini bilen kimse nereye başvuracağını bilir.)
• Arı bey olan kovana üşer. (Halk, kendisine önderlik edecek kişinin çevresinde toplanır.)
• Arı gibi eri olanın dağ kadar yeri olur. (Çalışkan kişileri olan aile ve toplumlar her yerde bol kazanç elde ederler.)
• Arı kızdıranı sokar. (Kişi, sonunda öleceğini de bilse kendisini sinirlendirene saldırır.)
• Arı söğüdü, akıllı öğüdü sever. (Herkes işine yarayan şeyi benimser.)

Karınca ile İlgili Atasözleri

• Karıncadan ibret al, yazdan kışı karşılar. (Kişi çalışıp kazanabildiği zamanı boş geçirmemeli, çalışamayacağı günler için geçimini sağlayacak varlık edinmelidir.)
• Karınca, zevali gelince kanatlanır. (Kişi durumunun gereklerine aykırı taşkınlıklarda bulunursa artık düşecek demektir.)
• Düşmanın karınca ise de hor bakma. (Düşmanın ne kadar güçsüz olursa olsun dikkat et, uyanık ol.)
• Düşmanın karınca olsa kendini merdane tut. (Düşmanın ne kadar güçsüz olursa olsun dikkat et, uyanık ol.)

Deve ile İlgili Atasözleri

• Deve boynuz ararken kulaktan olmuş. (Elindekiyle yetinmeyip daha çoğunu arayan, elindekinden de olur.)
• Deve büyüktür amma beşini bir eşek yeder. (İnsan görünüşte büyük olmakla akıl büyük olmaz, bir akıllı birçok az akıllıyı arkasından sürükler.)
• Deve Kâbe’ye gitmekle hacı olmaz. (Gerekli niteliklerden yoksun olan kişi, biçimsel işler yapmakla kişiliğine değer kazanmaz.)
• Deveye hendek atlatmak (Cahile söz anlatmak deveye hendek atlatmaktan güçtür). (Birine yapılması imkânsız gibi zor bir iş yaptırmaya çalışmak.)
• Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur. (Gözü doymayan hırslı insanlar küçük bir çıkar için bütün varlığını tehlikeye atar.)
• Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli. (Buranın şartlarına uymalı veya buradan ayrılmalı.)
• Deveden büyük fil var. (Herhangi bir konuda söz sahibi olanlardan daha büyük, daha yetkili biri mutlaka vardır.)
• Deveci ile görüşen (konuşan) kapısını yüksek (büyük) açar. (Yüksek makam sahibi kimselerle ilgisi olanlar, durumun gerektirdiği özveriyi göze almalıdırlar.)
• Çıngıraklı deve kaybolmaz. (Nerede olsa varlığını gösteren kimse unutulmaz.)
• Talihsiz (onmadık) hacıyı deve üstünde yılan sokar. (Amacını gerçekleştirmesi mümkün olmayan kişinin karşısına, beklenmedik engeller çıkar.)

Koyun ile İlgili Atasözleri

• Her koyun kendi bacağından asılır. (Herkes kendi davranışlarından sorumludur, herkes hatasının cezasını kendisi çeker.)
• Çobansız koyunu kurt kapar. (Yöneticisi, koruyucusu olmayan kişiyi ve topluluğu düşman ezer.)
• Ak koyunun kara kuzusu da olur. (İyi bir ailenin çocuğu kötü de olabilir.)
• Sürüden ayrılanı (ayrılan koyunu, kuzuyu) kurt kapar. (Arkadaşların yardımıyla yapılan veya bir amaç uğruna topluca girişilen bir işten ayrılanlar zarara uğrarlar.)
• Kasap et (yağ) derdinde, koyun can derdinde. (Bir kişi önemli bir kaybından dolayı çırpınıp kıvranırken başka bir kişi bu durumdan ne kadar çok yararlanabileceğini düşünür.)
• Koyunun bulunmadığı yerde keçiye Abdurrahman Çelebi derler. (İstenilen nitelikteki şey bulunamadığında onun daha düşük nitelikte olanına da razı olunur.)
• Sayılı koyunu kurt kapmaz (yemez). (Miktarı saptanarak bir kimseye teslim edilmiş olan eşya iyi korunur.)
• Erkek koyun kasap dükkânına yakışır (Miskin erkek, yaşamaya layık değildir.)
• Herkesin aklı bir olsa koyuna çoban bulunmaz (Herkes aynı şeyi bilse ve yapabilseydi, geri kalan işleri yapacak kimse bulunamazdı.)
• Yabancı koyun kenara yatar. (Bir topluluğa yeni katılan kimseyi çevresi hemen aralarına almaz, o yüzden bir süre yabancılık çeker, onlardan uzak durur.)

Kartal ve şahin ile İlgili Atasözleri

• Şahin küçüktür ama koca turnayı havadan indirir. (Küçük olmak güçsüz olmak demek değildir, kendilerinden büyük olandan daha güçlü olan küçükler de vardır.)
• Şahin ile deve avlanmaz. (Küçük şeyleri elde etmek için yeterli olan araçla, büyük şeyler elde edilemez.)
• Kuzguna yavrusu şahin (Anka, güzel) görünür. (Herkesin kendi yarattığı şey çirkin de olsa gözüne güzel görünür.)
• Alacağına şahin, vereceğine karga (kuzgun). (Alacağını isterken ısrar eden, borcunu öderken de güçlük çıkaran kimse.)
• Kartala bir ok değmiş, yine kendi yeleğinden. (Bir kimseye en büyük kötülüğü kendisine çok yakın olanlar yapar.)

Yılan ile İlgili Atasözleri

• Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. (Gönül alıcı, okşayıcı sözlerle karşımızdakinin inadı yenilebilir.)
• Yılanın başı küçükken ezilir. (Büyüyeceği belli olan her tehlike daha en başta önlenmeli, düşman güçlenip büyük zarar verecek duruma gelmeden tedbir alınmalıdır.)
• Bana dokunmayan (beni sokmayan) yılan bin yaşasın. (Birçok kimse, kendilerine kötülüğü dokunmayan kişiye ilişmek istemez.)
• Yılana yumuşak diye el sunma. (Kötü niyetli kişiye iyi huylu göründü diye güvenilmemelidir.)
• Her deliğe (taşın altına) elini sokma, ya yılan çıkar ya çıyan. (Sonunu düşünmeden, zarar görme ihtimali olan işlere karışma.)
• Denize düşen yılana (yosuna) sarılır. (Çok zor durumda kalan kişi, kurtulmak için her türlü çareye, hatta tehlikeli şeylere bile başvurur.)
• Yılan sokan uyumuş, aç kalan uyumamış. (Açlık, yılan sokmasından daha beter bir ıstıraptır.)
• Su içene yılan bile dokunmaz. (Bir kimse su içerken ona saldırmak, en kötü düşman için bile ayıptır.)
• Yılanın sevmediği ot, deliğinin ağzında biter. (Kötü niyetli kişi, istemediği şeylerle sürekli karşılaşır.)
• Talihsiz hacıyı deve üstünde yılan sokar. (Şanssız kişinin başına, en umulmadık yerde ve zamanda kötülük gelir.)

Keçi ile İlgili Atasözleri

• Keçi kurttan kurtulsa gergedan olur. (Tehlikeler, zararlar olmasa her şey alabildiğine gelişir.)
• Ağaca çıkan keçinin dala bakan oğlağı olur. (Çocuklar ana ve babalarından öğrendiklerini yapmaya özenirler.)
• Bir uyuz keçi bir sürüyü b*klar (b*klatır). (Kötü yaradılışlı, kötü huylu kişi, çevresine hep kötülük aşılar, bir toplulukta huzursuzluk çıkmasına sebep olur.)
• Keçi geberse de kuyruğunu indirmez. (İnatçı ölse de inadından vazgeçmez.)
• Keçi nereye çıkarsa oğlağı da oraya çıkar. (Büyüklerin tuttuğu yol, küçüklere örnek olur.)
• Keçiyi yardan uçuran bir tutam ottur. (Gözü doymayan hırslı insanlar küçük bir çıkar için bütün varlığını tehlikeye atar.)
• Ala keçiyi gören içi dolu yağ sanır. (Bir şeyin dış görünüşüne bakarak içinin de öyle olduğunu sananlar yanılırlar.)
• Keçinin uyuzu, çeşmenin gözünden su içer. (Değersiz kişiler kendilerini değerli ve en güzel şeye layık görürler.)
• Keçiye can kaygısı, kasaba yağ kaygısı. (Bir kişi önemli bir kaybından dolayı çırpınıp kıvranırken başka bir kişi bu durumdan ne kadar çok yararlanabileceğini düşünür.)
• Sakalla olaydı kişi, keçiye danışırlardı her işi. (Sakal, kişiye değer kazandırmaz.)

Kaynak

Türk Dil Kurum Sözlüğü

Kerim Usta

Herkesin bir yaşama nedeni var. Benimki ise "Sevda"…

Tüm Yazılar