Makamlar Nasıl Doğar?
Bugün sizlerle Türk müziğinin kalbinde yatan, dinleyeni anında etkileyen ve eserleri duygusal açıdan derinlemesine biçimlendiren bu büyülü kavramı konuşacağız: Makam.
“Makam” deyince aklınıza yalnızca kuru ve ağır teori kitapları gelmesin. En basit haliyle onu “bir müziğin duygusunu ve karakterini belirleyen DNA şifresi” ya da “müzikal bir yol haritası” olarak düşünebilirsiniz.
Tıpkı bir hikâyenin ana fikri veya uzun bir yolculuğun rotası gibi, her parçanın da mutlaka bir makamı vardır. Bu sistem bize o parçayı nasıl hissedeceğimizi, nerede heyecanlanacağımızı, nerede hüzünleneceğimizi ya da nerede dinginleşeceğimizi fısıldar.
Aşağıda makamın nasıl işlediğini, basit ve birleşik makamların farkını ve pratikte onları nasıl tanıyabileceğinizi bulacaksınız.
Peki, Makam Nasıl Çalışır?
Bir makamı anlamak için üç temel unsuru bilmek yeterlidir:
- Karar Perdesi (Durak): Parçanın “evi”, tamamlandığında kulağa dinlenmiş hissettiren nota veya perdedir. Dinleyici genellikle parçanın sonunda ya da molalarda bu perdeye geri döner ve huzur duyar.
- Güçlü Perde (Yeden): Parçanın gerilim noktası; dinleyicide “şimdi bir şey olacak” hissi uyandıran perde. Çoğu zaman karar perdesinin hemen öncesinde bulunur ve dönüşün habercisidir.
- Seyir (Yolculuk): Makamın anlatı kısmı. Karar perdesinden çıkar, farklı perdeler, aralıklar ve motiflerle dolaşır, sonunda tekrar karar perdesine döner. Bu yolculuk makamın karakterini belirler: coşkulu mu, hüzünlü mü, dingin mi?
Sonsuz Gibi Görünen Makamlar
“Yüzlerce makam var” dediğinizde haklısınız; isim olarak sayısız varyasyon bulunur. Ancak bunların çoğu, sınırlı sayıda ana makam etrafında şekillenir. Makamlar devasa bir aile ağacı gibidir:
- Kökler: Temel ses sistemi ve aralıklar.
- Ana Dallar: Basit (çöğür) makamlar — en temel duygular buradan çıkar.
- İnce Dallar: Bu ana makamlardan türeyen birleşik/mürekkep makamlar.
1. Çöğür (Basit) Makamlar: Ailenin Büyükleri
En yalın halleridir; tek başlarına kendine has bir duygu dünyası kurarlar.
- Rast: Gurur, kahramanlık, coşku. (Örnek: Mehter marşlarında hissedilen hava)
- Uşşak: İçli, hüzünlü, dingin. (Örnek: “Meni sevmezsen” gibi türküler)
- Hicaz: Doğu’nun gizemi, tutku ve derin dram. (Örnek: “Kimseye etmem şikayet”)
- Hüseyni: Ferah, taze, hafif hüzünlü bir yapı. (Örnek: İlkbahar temalı türküler)
- Kürdi: Ağırbaşlı, derin bir hüzün. (Örnek: Ağıtlar)
2. Birleşik (Mürekkep) Makamlar: Ailenin Renkli Torunları
Besteciler ve icracılar, basit makamların dizilerini taşıyarak, birleştirerek veya bazı aralıkları vurgulayarak yeni makamlar oluşturmuşlardır. Bu makamlar daha karmaşık, daha nüanslı duygular sağlar.
- Nihavend: Kürdi kaynaklı; Batı’daki minör duyguya benzeyen dramatik öz. (Örnek: “Yemen Türküsü”)
- Hicazkar: Hicaz dizisinin başka perdede kurulmasıyla oluşur; romantik-melankolik bir hava sunar. (Örnek: “Gelmiş iken vakte guftu guyu edelim”)
- Suzidil: Hicaz + Hüseyni etkileri; kırgın ve feryatlı bir ifade barındırır.
- Sultaniyegah: Rast + Çargah unsurlarıyla görkemli bir duygu katar.
Makamlar Nasıl “Doğar”? Hicaz’dan Hicazkar’a Örnek Yolculuk
- Şed (Göçürme): Bir makamın dizisi olduğu gibi alınır ve başka bir perdeye taşınır. Bu, dizinin karakterini değiştirir.
- Yeni Karar Perdesi: Taşıma işleminden sonra dizinin “evi” değişir; örneğin La’dan Si’ye taşınır ve yeni bir durak belirlenir.
- Yeni Kimlik: Bu değişiklikler sonucunda dizi artık farklı bir isimle anılır: örneğin Hicaz → Hicazkar.
Özet: Hicaz → farklı perdeye taşınır → yeni durak ve vurgu kazanır → Hicazkar olur.
Makamları Dinlerken Tanıma İpuçları (Pratik)
- İlk 10–15 saniyede dikkatli dinleyin: karar perdesine yönelen bir çözülme var mı?
- Eserin ruhu; neşeli mi yoksa içli mi? İlk izlenim çoğu zaman makamı verir.
- Müzikal motiflerin tekrarlandığı yerler genellikle “seyir”in dönüm noktalarıdır — orada hangi perde baskın, not edin.
Neden Önemli?
Makamlar sadece teknik kurallar değil; geçmişten bugüne taşınan derin, çok katmanlı bir duygu mirasıdır. Atalarımızın sevinçlerini, hüzünlerini, özlemlerini, umutlarını ve aşklarını notalara özenle kodladığı özel bir dil gibi düşünün. Bir türkü ya da sanat müziği eseri dinlediğinizde kulağınıza çalınanın yalnızca çıplak notalar değil, nesiller boyu aktarılmış bir anlatı, duygusal bir yolculuk olduğunu daima hatırlayın.
Umarım bu yazı, “Makamlar nasıl doğar?” sorusuna hem zihinsel hem de pratik bir bakış açısı ve yeni bir pencere açmıştır.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynaklar
- Aydemir, M. (2010). Türk Mûsikîsi Nazariyatı ve Makamlar. İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
- İstanbul Teknik Üniversitesi Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı. (t.y.). TMDK Tarihçesi.
- Yılmaz, E. (2020). Türk Mûsikîsinde Makam İcrâsının Seyir ve Tavır Boyutu. Rast Müzikoloji Dergisi, 8(2), 2393-2412.
