İçinde Kan Kelimesi Geçen Atasözleri ve Deyimler

Kan Kelimesi Geçen Atasözleri ve Deyimlerle Kültürümüzdeki Derin İzler

Dil, bir milletin düşünce dünyasının ve hayata bakışının aynasıdır. Türkçe, tarihin derinliklerinden süzülüp gelen, her biri bir hikâye ve tecrübe barındıran sayısız atasözü ve deyimle bezenmiş zengin bir hazinedir. Bu söz varlığı içinde bazı kelimeler vardır ki, taşıdıkları temel anlamın çok ötesine geçerek adeta kültürel kodlarımızın bir parçası haline gelirler. “Kan” kelimesi de bunlardan biridir.

Sadece fizyolojik bir sıvı olmanın ötesinde, “kan” kelimesi dilimizde hayat gücünü, soyu, öfkeyi, şiddeti, acıyı, bağlılığı ve daha pek çok derin duyguyu ve kavramı ifade etmek için kullanılır. Atasözlerimizde kader, aile bağı ve toplumsal ilişkilere dair kadim gerçeklikleri anlatır. Deyimlerimizde ise insan hallerini -öfkeden sevince, üzüntüden coşkuya- son derece canlı ve etkileyici bir şekilde resmeder.

Bu içerikte, “kan” kelimesinin Türk kültüründeki bu çok katmanlı ve mecazi dünyasını keşfe çıkıyoruz. Bir yanda hayatın yasalarını özetleyen atasözlerimiz, diğer yanda günlük hayatın renklerini yansıtan deyimlerimiz… Her biri, dilimizin ne kadar ince, duyarlı ve güçlü olduğunu gösteren birer belge niteliğinde. Gelin, birlikte bu zengin ifadeleri ve onların taşıdığı bilgeliği inceleyelim.

Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com

Kan Kelimesi Geçen Atasözleri

• Akacak kan damarda durmaz (kişi, alın yazısında olanla kesinlikle karşılaşır.)
• Et kanlı gerek, yiğit canlı (kebap çok pişirilmemeli, genç de hareketli ve canlı olmalıdır.)
• Irz insanın kanı pahasıdır (insan ırzını, namusunu korumak için canını feda eder.)
• Ağanın alnı terlemezse ırgadın burnu kanamaz (işveren işçisi ile birlikte çalışmazsa işçi işe var gücüyle sarılmaz.)
• Beyler buyruğu yoksula kan ağlatır (yöneticiler, uygulanması güç buyruklar vererek halkı sıkıntıya sokarlar.)
• Candan ahbap, kandan şarap olmaz (kandan şarap yapılamayacağı gibi hiç kimse de tam anlamıyla içten, fedakâr dost olamaz.)
• Her damardan kan alınmaz (herkesten yardım istenmez, istense de alınamaz.)
• Kanı kanla yumazlar, kanı suyla yurlar (kötülük, kötülük yapılarak düzeltilmez ancak iyilik yapılarak ortadan kaldırılır.)
• Kanlı gömlek gizlenmez (bazı kötü şeylerin gizlenmesi mümkün değildir.)
• Kardeşim olsun da kanlım olsun (kendisine çok büyük kötülük de yapsa insan kardeşinden vazgeçemez.)

Kan Kelimesi Geçen Deyimler

• Al kanlara boyanmak (1) yaralanmak; 2) vurularak ölmek; 3) şehit olmak.)
• Altın leğene kan kusmak (varlık içinde hastalık veya sıkıntı çekerek yaşamak.)
• (Aralarında) kan olmak (aralarında kan davası bulunmak.)
• Başına kan çıkmak (öfkelenmek, hiddete kapılmak, kontrolünü yitirmek.)
• Benzi kanlanmak (sağlıklı duruma gelmek, canlanmak.)
• Benzinde kan kalmamak (kansızlık sebebiyle yüzü sararmak.)
• Benzine kan gelmek (sağlıklı duruma gelmek, canlanmak.)
• (Bir şey) kanına işlemek (1) bir şeyi aşırı ölçüde benimsemek; 2) büyük ölçüde etkisinde kalmak.)
• (Bir şeyin) kanını emmek (insafsızca sömürmek.)
• (Birinden) kan gitmek (1) büyük ve küçük abdestini yaparken kan gelmek; 2) kadınlarda aybaşı çok kanlı olmak.)
• (Birine) kan kusturmak (çok eziyet çektirmek.)
• (Birini) kan boğmak (beynine kan hücumuyla ölmek.)
• (Birinin) kanı kaynamak (coşkun ve kıpırdak olmak.)
• (Birinin) kanına ekmek doğramak (1) birinin ölümüne yol açarak sevinmek; 2) birini küçük düşürmek, birine zarar vermek.)
• (Birinin) kanına susamak (belasını aramak.)
• (Birinin) kanını kurutmak (canından bezdirmek.)
• (Birinin) kanını yerde koymak (birini öldüreni ölümle cezalandırmamak.)
• (Birinin) kanlısı olmak (birinin katili olmak.)
• Biti kanlanmak (sıkıntı içinde yaşayan bir kişi para ve varlık yönünden güçlenmek.)
• Burnu (bile) kanamamak (1) zarar görmemek, yarasız beresiz olmak; 2) tehlikeli bir durumdan yara bere almadan kurtulmak.)
• Ekmeğini kana doğramak (büyük bir sıkıntı ve üzüntüye katlanmak.)
• Elinden kan çıkmak (cinayet işlemek.)
• Elini kana bulamak (bulaştırmak) (öldürmek.)
• Gözünü (gözlerini) kan bürümek (adam öldürecek kadar öfkelenmek.)
• İçi kan ağlamak (çok üzüntü duymak.)
• İçinden kan gitmek (içi kan ağlamak.)
• İki eli (kızıl) kanda olsa (‘elindeki iş ne kadar önemli olursa olsun’ anlamında kullanılan bir söz.)
• Kaleminden kan damlamak (1) yazıları acı ve dokunaklı olmak; 2) etkili yazmak.)
• Kan ağlamak (büyük bir üzüntü içinde bulunmak.)
• Kan akıtmak (kurban kesmek.)
• Kan akmak (1) savaş, çatışma, dövüş olmak; 2) ölmek.)
• Kan alacak damarı bilmek (nereden veya kimden çıkar sağlanabileceğini bilmek.)
• Kan beynine sıçramak (çıkmak) (çok sinirlenmek, hiddetlenmek, kontrolü yitirmek.)
• Kan çanağı gibi (kanlanan (göz).)
• Kan çekmek (1) yüz ve huy, anne veya baba tarafının yüzüne ve huyuna benzemek; 2) akrabalar birbirlerine yakınlık duymak.)
• Kan çıkmak (kan dökülmek, cinayet işlenmek.)
• Kan dere gibi akmak (vücudun bir yerinden çok kan akmak veya bir savaşta çok kişi yaralanarak ölmek.)
• Kan dökmek (ölüme yol açmak, cana kıymak.)
• Kan gövdeyi götürmek (çok kan dökülmek.)
• Kan gütmek (kan dökerek öç almak istemek.)
• Kan istemek (öldürülen bir kimsenin öcünün alınmasını istemek.)
• Kan (kanı) başına çıkmak (sıçramak veya toplanmak) (öfkelenmek.)
• Kan kaybetmek (1) herhangi bir nedenle vücuttan çok kan akmak; 2) mec. güçsüzleşmek, etkisini kaybetmek.)
• Kan kusup kızılcık şerbeti içtim demek (çok eziyet çektiği hâlde durumunu iyi göstermek.)
• Kan olmak (insan öldürülmek.)
• Kan revan içinde (her yanı kana bulanmış.)
• Kan revan içinde kalmak (her yanı kana bulanmak.)
• Kan ter içinde (çok terli, yorgun ve perişan bir durumda.)
• Kan tere batmak (kan ter içinde kalmak.)
• Kan tutmak (1) kan gördüğünde bayılmak; 2) şok geçirmek.)
• Kan vermek (1) hastaya, yaralıya kan aktarmak; 2) kan nakli için kan aldırmak.)
• Kan yürümek (bir organda aşırı kan birikmek.)
• Kana boyamak (bulamak) (kan içinde bırakmak.)
• Kana kan istemek (kısas yapılmasını istemek.)
• Kana susamak (öldürme hırsı duymak.)
• Kanayan yara olmak (sürekli sıkıntı, üzüntü ve zarar veren bir durumda olmak.)
• Kangren olmak (1) vücudun bir yerindeki dokular ölmek; 2) mec. kangrenleşmek.)
• Kanı donmak (çekilmek) (donakalmak, çok şaşırmak.)
• Kanı ısınmak (birine karşı yakınlık duymak.)
• Kanı içine akmak (derdini dışa vuramamak.)
• Kanı kurumak (1) çok usanmak, çok bıkmak; 2) mec. bitkin, yorgun, cansız duruma düşmek.)
• Kanı sulanmak (kansızlığa uğramak.)
• Kanı temizlenmek (öldürülenin arkasından, öldüren kişi veya yakınlarından birini öldürerek öç almak.)
• Kanına dokunmak (çok sinirlenmek.)
• Kanına girmek (1) birini öldürmek veya öldürtmek; 2) bir kızın kızlığını bozmak.)
• Kanını içine akıtmak (sıkıntısını belli etmemek.)
• Kanını kaynatmak (heyecanlandırmak, coşturmak.)
• Kanıyla ödemek (yaptığının cezasını hayatıyla ödemek.)
• Kanlı bıçaklı olmak (aralarında herhangi bir nedenden dolayı birbirini öldürecek kadar düşmanlık bulunmak.)
• Kanlı yaş (yaşlar) dökmek (büyük üzüntüyle ağlamak.)
• Kolu kanadı kırılmak (bir şey yapamayacak duruma gelmek, çaresiz kalmak.)
• Soğukkanlı olmak (kolayca, öfke, telaş ve heyecana kapılmamak.)
• (Vücudun bir yerine) kan oturmak (bir damarın çatlamasıyla sızan kan, dokular arasına akıp kalmak.)
• Yanağına kan gelmek (yüzü daha canlı ve renkli olmak, iyi beslenmekten dolayı gürbüz görünmek.)
• Yanağından kan damlamak (çok sağlıklı olduğu benzinden anlaşılmak.)
• Yüreği kan ağlamak (derinden acı duymak, çok üzülmek.)
• Yüreği kanamak (aşırı üzüntüden sarsılmak.)
• Yüzünden kan damlamak (çok sağlıklı olmak, sağlığı yüzünün renginden belli olmak.)
• Yüzüne kan gelmek (sağlığı yerine gelmek, benzinin solgunluğu geçmek.)

Kaynak:

Türk Dil Kurumu Sözlüğü

Kerim Usta

Herkesin bir yaşama nedeni var. Benimki ise "Sevda"…

Tüm Yazılar