Hilmi Ziya Ülken
Hilmi Ziya Ülken (3 Ekim 1901 – 5 Haziran 1974), Türk felsefeci, sosyolog ve düşünce insanı; Cumhuriyet dönemi Türk düşünce hayatının biçimlenmesinde etkili isimlerden biridir.
Doğumu ve İlk Yılları
Hilmi Ziya Ülken, 3 Ekim 1901 tarihinde İstanbul’da doğdu. Ailesi eğitim ve ilmî birikime önem veren bir çevre sağladı; babası kimyager olan Dr. Mehmet Ziyaeddin Ülken, anne tarafı ise Kazan kökenli geleneksel öğrenimle ilişkilidir. İlk öğrenimini özel okullarda, ortaöğrenimini ise İstanbul Sultanîsi’nde (günümüzde İstanbul Erkek Lisesi) tamamladı. Genç yaşta öğrenmeye ve fikir dünyasına yatkınlığı ile tanındı; hem hukuk/mülkiye hem de tıp alanlarında sınavlara girme imkânı bulduysa da sonraki yıllarda devletin eğitim kurumlarında ve üniversitede akademik bir yol izlemeye yöneldi.
Meslek ve Kariyer
Ülken, erken dönemlerde çeşitli öğretim ve idari görevlerde bulundu. 1920’li yıllardan itibaren ortaöğretimde öğretmenlik yaptı; daha sonra Maarif Bakanlığı bünyesinde çeşitli idari görevler aldı. 1933 Üniversite Reformu sonrasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde görev aldı ve burada felsefe, sosyoloji ve düşünce tarihi alanlarında öğretim üyesi olarak çalıştı. Akademik kademe ilerledikçe doçentlik ve profesörlük unvanlarını aldı, farklı dönemlerde kürsü yönetimleri üstlendi ve birçok lisansüstü öğrenci yetiştirdi. Üniversitedeki görevinin yanı sıra bilimsel dergilerde makaleler yayımladı, kongrelere katıldı ve düşünsel çevrelerde etkin oldu.
Edebi / Sanatsal / Bilimsel Katkıları
Hilmi Ziya Ülken’in asıl katkısı felsefe ve sosyoloji alanlarındadır. Düşüncesinde varlık ve hakikat sorunları merkezî bir yer tutar; bilgi ile inanç arasındaki ilişkiyi, insan bilgisinin sınırlarını ve değerler sorununu ele almıştır. Eserleri, makaleleri ve ders notları aracılığıyla özellikle değerler felsefesi (axiology), toplumsal yapı ve insanın kültürel yönleri üzerine önemli görüşler sunmuştur. Ülken, fenomenolojik yaklaşımın bazı yönlerine ilgi duymuş; olguları ve düşünce yapılarını birbirinden ayırmadan, her bir olgunun kendi özgün çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur. Ayrıca İslam düşüncesinin zengin mirasını modern felsefî tartışmalara aktarma gayreti ile tanınır; geçmiş ile çağdaş düşünce arasında köprü kurmaya çalışmıştır.
Eserlerinden bazıları:
- Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi
- İslam Felsefesi Tarihi
- Sosyolojiye Giriş
- Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü
Öne Çıkan Temalar ve Etkiler
Ülken’in yazılarında ve derslerinde sıkça tekrar eden temalar arasında varlık meselesi, hakikat arayışı, bilgi‐inanç ilişkisi ve ahlakın kaynağı vardır. Toplumsal bağlanma, sınıflar arası ilişkiler, toplumun işleyişine dair sosyolojik gözlemler de düşünce dünyasında önemli bir yer tutar. Bunların yanında Batı ile Doğu arasındaki etkileşim, medeniyetler arası farklar ve bunların modernleşme süreçlerine etkisi Ülken’in ele aldığı önemli konulardandır. Düşünür, bireyin iç dünyası ile toplumsal dünyayı birbirini tamamlayan alanlar olarak görmüş; hem bireysel erdemi hem de toplumsal sorumlulukları vurgulamıştır.
Dönemin Yansımaları
Ülken’in yaşamı ve kariyeri, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin; reformların, eğitim dönüşümlerinin ve 20. yüzyılın siyasi-ideolojik dalgalarının gölgesinde geçti. 1930’lar ve 1940’lar Türkiye’sindeki tek parti dönemi, II. Dünya Savaşı’nın dünya düzenine etkileri ve üniversite reformları gibi gelişmeler onun hem düşünce biçimini hem de akademik faaliyetlerinin kapsamını etkiledi. Bu ortamlarda Ülken, bilimsel özerklik ve düşünce özgürlüğü savunusunu dile getirmiş; modernleşme sürecinin etik ve kültürel boyutlarına dikkat çekmiştir.
Diğer Yazarlar / Düşünürlerle İlişkisi
Ülken’in düşünsel bağlamı, hem Batı felsefesi hem de İslâm düşüncesi gelenekleriyle ilişkili zengin bir dokuya sahiptir. Batılı fenomenoloji ve varlık felsefesi ekollerinden esinlenmeler görülürken, İslami düşünce geleneğine yaptığı atıflarla da dikkat çeker. Çağdaş Türk düşünürleriyle hem tartışma hem işbirliği içinde oldu; öğrencileri ve meslektaşları üzerinde iz bırakan bir öğretmen olarak anıldı. Eleştirmenler zaman zaman Ülken’in bazı yaklaşımlarını klasik-modern sentez kurma çabası bağlamında tartışmışlardır.
Ölümü ve Mirası
Hilmi Ziya Ülken, 5 Haziran 1974 tarihinde İstanbul’da vefat etti. Ardında felsefe, sosyoloji ve Türk fikir dünyasında iz bırakan çok sayıda yazı, ders ve eğitimsel katkı bıraktı. Günümüzde Ülken’in düşünceleri, özellikle değerler, bilgi sınırları ve toplum‐birey ilişkileri bağlamında akademik çalışmaların kaynakları arasında yer almaya devam ediyor. Çalışmaları; felsefe, sosyoloji ve İslam düşüncesiyle ilgilenen öğrenciler ve araştırmacılar tarafından referans alınmaktadır.
Güncelleme notu: Bu biyografide yer alan temel bilgiler Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi ve erişilebilir bazı akademik/kurumsal kaynaklara dayanılarak derlenmiş ve 14 Eylül 2025 tarihine kadar kontrol edilmiştir.
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynaklar
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Hilmi Ziya Ülken”, Cilt: 42, Sayfa: 291-293
- Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 2006
