Gazneliler: Gazne’den Hindistan’a Uzanan Türk İmparatorluğu

Gazneliler Dönemi: Doğu’nun İlk Büyük Türk-İslam Gücü

Gazneliler, Orta Çağ’da Afganistan merkezli olarak ortaya çıkan ve kısa sürede dev bir imparatorluğa dönüşen en önemli Türk-İslam devletlerinden biridir. Türk kökenli komutanların oluşturduğu bu hanedan, hem askeri fetihleri hem kültür hamiliği hem de Hindistan üzerindeki kalıcı etkileriyle tarihte geniş iz bırakmıştır. Türk, İran ve İslam unsurlarının harmanlandığı Gazne kültürü, bölgenin siyasi ve kültürel çehresini kökten değiştirmiştir.

Bu yazıda, Gazneliler Devleti’nin kuruluş sürecinden Sultan Mahmud’un unutulmaz seferlerine, Dandanakan yenilgisiyle başlayan kırılma noktasından Gurlular’ın yıkıcı darbelerine kadar uzanan bütün tarihi ele alıyoruz.

Gazneliler’in Kökeni: Gazne’de Yükselen Türk Komutanları

Gazneliler’in hikâyesi, Samanî Devleti’nin sarayında gulam yani “askeri köle” sistemiyle yetiştirilen Türk komutanlarla başlar. Bu sistem, küçük yaşlardan itibaren eğitilen yetenekli Türk gençlerini devletin askerî ve idarî kadrolarına kazandırıyordu.

Alp Tegin: Gazne’nin Fethi ve İlk Temeller (962)

Alp Tegin, Samanî sarayında önemli görevlere yükselmiş bir Türk komutanıydı. Siyasi çekişmeler sonucunda Maveraünnehir’den ayrılmak zorunda kalınca küçük fakat disiplinli bir birlikle Gazne’ye yöneldi ve 962’de bölgedeki Levikî hanedanını mağlup ederek şehri ele geçirdi. Alp Tegin bağımsızlığını ilan etmese de kurduğu askeri düzen, Gazneliler Devleti’nin gerçek başlangıcı olarak kabul edilir.

Sebük Tegin: Gazneliler’i Devlete Dönüştüren Lider (977–997)

Alp Tegin’in ölümünden sonra gelen kısa kargaşa dönemini Sebük Tegin sona erdirdi. Askeri yeteneği, siyasi kararlılığı ve fetihleriyle Gazne’yi güçlü bir merkeze dönüştürdü:

• Belh, Bust ve Toharistan’ın fethi,
• Samanîler’e karşı fiili bağımsızlık,
• Hindistan sınırındaki racalıklara karşı başarılı seferler.

Bu dönemde Gazneliler artık bölgesel bir güç hâline gelmişti.

Sultan Mahmud Devri: Gazneliler’in Altın Çağı (998–1030)

Sultan Mahmud, Türk tarihinde ilk kez “sultan” unvanını kullanan hükümdardır. Halife Kâdir Billah’ın kendisine verdiği “Yeminü’d-Devle” ve “Eminü’l-Mille” unvanlarıyla Gazneliler’in İslam dünyasındaki siyasi meşruiyeti pekişmiştir.

Mahmud’un Fetihleri ve Batı Politikası

Mahmud, Rey, Horasan ve Harezm gibi merkezleri kontrol altına alarak İran’ın doğusunda hâkimiyet kurdu. Selçuklularla ilk temaslar bu dönemde başladı; ancak büyük çatışmalar Mahmud’un ölümünden sonra gerçekleşmiştir.

Hindistan’a 17 Sefer: Tarihte Eşi Az Görülen Bir Seri (1001–1027)

Sultan Mahmud’un Hindistan’a düzenlediği 17 sefer, hem siyasi hem ekonomik hem de kültürel sonuçlarıyla tarihte özel bir yere sahiptir:

• Pencap’ın tamamen Gazneliler’e geçmesi,
• Multan ve Sind’de İslam’ın kökleşmesi,
• Tapınaklardan elde edilen ganimetlerle Gazne’nin ekonomik ve mimari açıdan güçlenmesi,
• Gazne’nin bir bilim ve kültür başkentine dönüşmesi.

Somnath Seferi, Mahmud’un en ünlü seferidir. Tapınakta biriken servet devlet hazinesini olağanüstü güçlendirmiştir.

Gazne: Bilim, Kültür ve Mimari Bir Başkent

Bu dönemde Gazne, Bağdat ile yarışan bir ilim merkezine dönüştü. Sarayda bulunan büyük isimlerden bazıları:

• Birûnî – astronom, matematikçi; Hind adlı eserini bu dönemde yazdı.
• Firdevsî – İran edebiyatının zirvesi Şehname’yi Gazne’de tamamladı.
• Beyhakî – Gazneli sarayının birinci elden tarihçisi.

Ayrıca Leşker-i Bazar saray kompleksi ve zafer minareleri, Gazne’yi dönemin mimari merkezlerinden biri hâline getirmiştir.

Mesud Dönemi ve Büyük Kırılma: Dandanakan Savaşı (1040)

1030’da Mahmud’un ölümü üzerine tahta geçen Mesud, babasının askeri ve siyasi kudretinden uzaktı. Bu dönemde güçlenen Selçuklular Horasan’a yönelince iki taraf arasındaki rekabet kaçınılmaz oldu.

Dandanakan Savaşı’nın Sonuçları:

• Gazneliler Horasan’dan tamamen çekildi.
• Selçuklular İran’ın yeni gücü hâline geldi.
• Gazneliler savunmaya zorlandı.
• Devlet merkezi Gazne’den yavaş yavaş Lahor’a taşındı.

Gerileme Dönemi ve Gurlular’ın Yükselişi

11. yüzyılın ikinci yarısında Gazneliler, ağırlıklı olarak Hindistan’a çekilerek varlıklarını sürdürmeye çalıştılar. Ancak taht mücadeleleri, ekonomik sorunlar ve merkezi otorite zayıflığı devleti giderek yıprattı.

Sultan İbrahim ve III. Mesud’un Kısmi Toparlanması

Bu iki dönemde idari yapı güçlendirilmiş, Selçuklular ile barış sağlanmıştı; ancak eski güce dönmek artık mümkün değildi.

Gurlular’ın Gazne’yi Yakıp Yıkması

12. yüzyılda Afgan kökenli Gurlular büyük bir güç hâline geldi. Alâeddin Hüseyin “Cihansûz”, Gazne’yi ele geçirip büyük ölçüde tahrip etti. 1186’da son hükümdar Hüsrev Melik’in esir alınmasıyla Gazneliler tarih sahnesinden silindi.

Gazneliler Hükümdarları

• Alp Tegin (Kurucu niteliğinde, 962)
• Bilge Tegin (963–966)
• Ebû İshak İbrahim (966–967)
• Fâik (Kısa süre)
• Sebük Tegin (977–997)
• İsmail (997–998)
• Sultan Mahmud (998–1030)
• Mesud (1030–1041)
• Mevdud (1041–1049)
• Abdürrreşid (1049–1052)
• Ferruhzâd (1053–1059)
• İbrahim (1059–1099)
• Mesud II (1099–1115)
• Behram Şah (1117–1157)
• Hüsrev Melik (1160–1186 – Son hükümdar)

Gazneliler’in Mirası

1. Askerî ve Siyasi Miras

• Gulam sistemini mükemmelleştirdiler.
• Profesyonel hassa ordusu kurdular.
• Türk-İslam imparatorluk geleneğinin temel taşlarını attılar.

2. Hindistan’da İslam’ın Yayılışı

Gazneliler’in açtığı yolu daha sonra Delhi Türk Sultanlığı ve Babürler takip etti. Bu yüzden Hindistan’ın İslamlaşmasında Gazneliler kritik bir basamaktır.

3. Bilim ve Kültür

Gazne’de yaşayan bilim adamları ve sanatkârlar sayesinde şehir, döneminin en önemli kültürel merkezlerinden biri olmuştur.

4. Mimari

• Leşker-i Bazar kompleksleri,
• Zafer minareleri,
• Saray yapıları

Türk-İslam mimarisinin erken örneklerindendir.

Sonuç: Gazneliler Neden Önemlidir?

Gazneliler, askeri başarıları, kültürel hamiliği, bilimsel gelişmelere verdiği destek ve coğrafi genişliğiyle Türk-İslam tarihinin en önemli hanedanlarından biridir. Gazne’den Hindistan içlerine uzanan bu imparatorluk, kısa sürede bir dünya gücü hâline gelmiş; bıraktığı siyasi, kültürel ve mimari miras yüzyıllarca etkisini sürdürmüştür.

Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com

Kaynaklar

• Erdoğan Merçil, “GAZNELİLER”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1996, c. 13, s. 484-486. Online:
• Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı – Gazneliler maddesi: https://www.kulturportali.gov.tr/portal/gazneliler