Gizemli Bir Kağan ve Şu Destanı
Türk mitolojisinin derinliklerinde, tarihle efsanenin iç içe geçtiği çarpıcı anlatılardan biri olan Şu Destanı, hem zengin anlatısı hem de barındırdığı tarihsel unsurlarla dikkat çekmektedir. Bu destan, büyük Türk bilgini Kaşgarlı Mahmud’un meşhur eseri Dîvânü Lugâti’t-Türkte yer almakta ve Türk boylarının tarihiyle ilgili önemli ipuçları sunmaktadır. Efsane ile tarih arasındaki bu ince sınır, Şu Destanı’nda kimi zaman silik kimi zamansa belirgindir.
Destanda Tarihsel Gerçeklik Payı Olan Unsurlar
Şu Destanı, tarihi ve coğrafi bilgileri efsanevi bir anlatıyla birleştirir. Adı Zülkarneyn olarak geçen kişinin, çoğu zaman İskender-i Zûlkarneyn (Büyük İskender) olarak yorumlandığı bilinir. Bu da destana tarihi bir zemin kazandırır.
Destanda bahsi geçen Semerkand, Balasagun, Suyab, İspicab gibi yer adları, Orta Asya’nın gerçek coğrafi noktalarıdır. Şu Kağan’ın Zülkarneyn ile temasa geçmesi, Büyük İskender’in Orta Asya’ya kadar ilerlemesiyle çakışmakta, bu da anlatıya tarihsel bir arka plan sunmaktadır.
Ayrıca göçebe yaşam tarzı, şehirlerin henüz kurulmamış olduğu bilgisi ve boy adları gibi ayrıntılar, Türklerin erken dönem tarihine dair önemli gözlemler sunar. 360 kez davul çalınması gibi detaylar da ordu törenleri ve disipliniyle ilgili fikir verir.
Türkmen ve Kalaç Adlarının Efsaneye Dayandırılması
Şu Destanı, yalnızca tarihsel bir anlatı sunmakla kalmaz, aynı zamanda bazı Türk boylarının adlarının menşeini de efsanevi yoldan açıklar. Bu noktada Türkmen ve Kalaç adları öne çıkar. Destanda anlatıldığına göre, Şu Kağan’ın göçü sırasında hazırlıksız kalan 22 kişi ve aileleri geride kalmış, daha sonra bu insanlar Türk boylarının ataları olarak anılmıştır. Bu boyların damgaları da Kaşgarlı tarafından kayıt altına alınmıştır. Kınık, Salgur gibi boyların da aralarında yer aldığı bu isimler, destan aracılığıyla mitolojik bir kökene bağlanır.
Şu Destanı
Zülkarneyn, Semerkand’ı geçip Türk diyarına yöneldiğinde Türklerin o zamanki hükümdarı Şu adlı bir genç idi. Büyük bir ordusu vardı. Balasagun yakınındaki Şu kalesini fetheden o idi. Suyab kalesinde bulunan ordusundaki beyler için her gün 360 kez davul vurulurdu.
Zülkarneyn denen adamın yaklaşmakta olduğu Şu’ya söylendi. ‘Onunla savaşalım mı? Yoksa nasıl emir buyurursunuz?’ dediler. Şu, Hocend vadisinin kıyısına, Zülkarneyn’in geçişini haber versinler diye öncü olarak kırk komutan göndermişti. Hükümdarın askerlerinin hiçbirinin haberi olmaksızın öncüler geçmişti. Öncülerden dolayı hükümdarın gönlü rahattı.
Şu’nun gümüşten bir havuzu vardı. Seferde de onu yanında taşırdı. Ona su doldururdu; içinde ördekler ve kazlar yüzerdi. Kendisine ‘Savaşalım mı?’ dendiğinde ‘Bakın şu ördek ve kazlara, nasıl dalıyorlar!’ diye cevap verdi. Etrafındakilerin kafası karıştı ve onun, savaş için de savaştan uzak durmak için de hazırlıklı olmadığını zannettiler.
Zülkarneyn geçti ve öncüler geceleyin gelip onun geçişini haber verdiler. Gece davul çaldı ve Şu da doğuya doğru yürüdü. Halk sefer için hazırlıklı olmadan hükümdarlarının yürüdüğünü görünce kavim arasına kargaşa düştü. Kim bir binek hayvanı bulduysa kendini onun üzerine attı ve hükümdarla gitti. Bu, onun hayvanını; o, bunun hayvanını almıştı.
Sabah olunca karargâhları dümdüz, boş bir hâle geldi. O zaman Tıraz, İspîcâb, Balasagun vb. şehirler henüz yapılmamıştı. Bunların hepsi sonradan yapılmıştır. Kavim, göçebe ve çadır halkı idi. Hükümdar, askerleriyle birlikte gittikten sonra bunlardan 22 kişi aileleriyle birlikte kaldılar. Geceleyin yüklenip gitmek için hazırlıklı değillerdi.
Kınık, Salgur vb. gibi… Hükümdar Şu, Çin’e geçti; Zülkarneyn de ardından gitti. Uygur yakınlarında ona yaklaşınca Şu, ona bir öncü birlik gönderdi. Zülkarneyn de bir öncü birlik gönderdi. Gece savaştılar. Zülkarneyn’in öncüleri bozguna uğradı. Savaş, Altun Kan’da olmuştu. Bu bir dağın adıdır; bugün Altun Han diye adlandırılır. Daha sonra Zülkarneyn onunla barıştı ve Uygur şehirlerini kurdu. Bir süre orada kaldı. Hükümdar Şu da daha sonra dönüp Balasagun’a ulaştı ve hükümdarın adıyla Şu olarak adlandırılan şehri kurdu.
Sonuç: Tarihle Mitin Sınırında Bir Anlatı
Şu Destanı, Türk mitolojisinde efsane ile tarihin bir arada aktığı çok nadir metinlerden biridir. Hem coğrafi gerçekliklerle hem de toplumsal yapıyla ilgili bilgiler verirken, aynı zamanda efsanevi unsurlarla zenginleştirilmiş bir anlatı sunar. Kağan Şu’nun hikâyesi, sadece bir liderin öyküsü değil, Türk boylarının kökenine dair mitolojik bir penceredir.
Kerim Yarınıneli/Kerimusta.com
Kaynak
- Kaşgarlı Mahmud, Dîvânü Lugâti’t-Türk,
- TDV İslâm Ansiklopedisi- Zulkarneyn
- TDV İslâm Ansiklopedisi- Kaşgarlı mahmud
