Veysel Karanî: Görmediği Peygamber’e Âşık
Anadolu’nun her köşesinde, özellikle Siirt’te, Manisa’da, Mardin’de bir isim fısıldanır: “Veysel Karanî”. Çoğu insan onun adını duyduğunda gözleri dolar, kalbi titrer. Çünkü o, Hz. Peygamber’i (s.a.v.) bir an bile görmeden, ona en derin sevgiyi besleyen, çöldeki bir çobandır. Yemen’in kavurucu güneşinde, hurma çekirdekleriyle geçinen, annesine sadakatiyle tanınan bu zâhid, İslam tarihindeki en dokunaklı hikâyelerden birine sahiptir. Gerçekle menkıbe iç içe geçse de, onun hayatı, sevgi, tevazu ve mânevi olgunluğun en saf hâlidir. Bu yazı, onun izini sürüyor: Yemen’den Kûfe’ye, Hırka-i Şerif’ten Sıffîn’e…
Anadolu’da “Veysel Karani” adıyla anılan Ebû Amr Üveys b. Âmir b. Cez’ b. Mâlik el-Karanî (ö. 37/657), Yemen’in Murad kabilesinin Karan aşiretinden gelen bir zâhid ve mistik figürdür. İslam’ın ilk dönemlerinde yaşamış, Hz. Peygamber’i (s.a.v.) göremeden ona derin bir sevgiyle bağlanmış, bu yüzden tasavvufta “Üveysîlik” akımının öncüsü sayılmıştır. Gerçek hayatı ile menkıbeleri iç içe geçmiş olsa da, onun tevazu, anne sadakati ve manevi olgunluğu, yüzyıllardır Müslümanları etkilemiştir.
Erken Dönem Kaynaklar ve Hadisler
Hayatına dair en eski bilgiler, Ahmed b. Hanbel’in el-Müsnedi ile İbn Sa‘d’ın eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâsı gibi eserlerde yer alır. Hadis rivayetlerine göre, Hz. Ömer halifeliği sırasında Yemen’den gelen bir gruba Üveys’i sorar. Üveys kendini tanıtır; Hz. Ömer, Peygamber’in “Yemen’den rahmet rüzgârı esiyor” diyerek onu tarif ettiğini ve dua istemesini tavsiye ettiğini aktarır. Üveys dua eder. Kûfe’ye gitmek üzere olan Üveys’e valiye mektup önerisi yapılır, ama o kalabalıktan uzak, sade bir hayatı tercih ettiğini belirtir.
Ertesi yıl hacdan dönen bir Kûfeli, Üveys’in yoksulluğunu öğrenir ve dua ister. Halkın ilgisinden rahatsız olan Üveys, bölgeyi terk eder. Yemen’de nasıl Müslüman olduğu, Kûfe’deki günlük yaşamı ve vefatı hakkında erken kaynaklarda yeterli detay yoktur. Ancak Hz. Peygamber’in “Rahmân’ın nefesini Yemen’den alıyorum” sözüyle onu kastettiği rivayet edilir.
Menkıbeler ve Halk Algısı
Daha sonraki eserler, özellikle Ferîdüddin Attâr’ın 13. yüzyıl başındaki Teẕkiretü’l-evliyâ’sı ve müstakil menâkıbnâmeler, hayatını zenginleştirir. Doğruluğu tartışmalı olsa da, bu rivayetler halkın onu nasıl gördüğünü yansıtır:
- Yemen Yılları: Deve çobanlığı yapar, hurma çekirdekleri toplayıp satardı. Yemen’e gelen Müslümanlar sayesinde İslam’ı kabul etti. Yaşlı annesini bırakamadığı için Medine’ye gidemedi; bir keresinde kısa izinle gitti, Peygamber’i evde bulamayınca aynı gün döndü. Uhud Gazvesi’nde Peygamber’in dişinin kırıldığını duyunca kendi dişini (veya tüm dişlerini) kırdığı anlatılır.
- Kûfe ve Hırka-i Şerif: Annesinin vefatından sonra Kûfe’ye yerleşti. Hz. Peygamber’in vefatından kısa süre önce hırkasını Hz. Ömer ve Hz. Ali’ye verip Üveys’e ulaştırmalarını istediği rivayet edilir. Hırka, Kûfe’de kendisine teslim edildi. Bugün İstanbul Fatih’teki Hırka-i Şerif Camii’nde Ramazan’da ziyaret edilir. Pakistan Lahor’daki Bâdşâhî Camii’nde ona atfedilen kırık dişler sergilenir.
- Sıffîn ve Şehadet: Münzevi hayatı sürdürürken 657’de Sıffîn Savaşı’na Hz. Ali safında katıldı ve şehit düştü. Bu yüzden İmâmiyye Şîası’nda özel yere sahiptir. Bazı kaynaklar Azerbaycan veya Deylem seferlerinde öldüğünü söyler.
Kabir ve Makamlar
Gömüldüğü yer belirsizdir; naaşının üç kabile tarafından taşındığı menkıbesi nedeniyle birden fazla makam vardır: Yemen Zebîd, İran Kazvin-Kirmanşah, Özbekistan Hîve, Suriye Şam-Rakka (2014’te IŞİD tarafından yıkıldı). Anadolu’da Manisa, Mardin, Kurtalan, Bursa Gemlik-Atıcılar, Diyarbakır Lice ve Siirt Baykan Ziyaret beldesi öne çıkar. Sıffîn’in Rakka yakınlarında olması, asıl kabrin orada olabileceğini düşündürür.
Tasavvufî Miras: Üveysîlik
Zâhidâne hayatı nedeniyle tasavvuf ehli için örnektir. Peygamber’i fiziken görmese de mânen feyiz aldığına inanılır. Bu yüzden şeyh görmeden rüya veya ilhamla eğitim alanlara “Üveysî” denir; Sühreverdîyye silsilesinde önemli halkadır. Tevazusuyla bilinir: Namazda çocuklar taş atınca “Küçük taş atın ki namazım bozulmasın” derdi.
Eserler ve Kültürel Etki
Hayatı hakkında menâkıbnâmeler ve şiirler yazılmıştır:
- Lâmiî Çelebi, Menâkıb-ı Hazret-i Üveys el-Karanî
- Ali el-Kārî, el-Maʿdinü’l-ʿadenî fî fażli Üveysi’l-Ḳaranî
- Cemâleddin Muhammed, Menâkıb-ı Üveys el-Karanî (Ohrili Hüseyin Mazhar tercümesi)
- Şeyh Cemalullah, Yemen İllerinde Veysel Karanî
O, görmediği Peygamber’e âşık bir çobandı; ama kalbi, Medine’den daha yakındı.
Bugün bile, Hırka-i Şerif Camii’nde onun hırkasına dokunanlar, çöldeki o sade çobanın sevgisini hisseder. Veysel Karanî, bize şunu öğretir: Gerçek aşk, mesafeyle ölçülmez. Bir hurma çekirdeği kadar küçük bir kalp, bütün bir Medine’yi taşıyabilir. Onun hikâyesi, sadece bir biyografi değil, bir sevda manifestosudur. Görmeden sevenler, onun yolunda yürür. Çöldeki iki gölge, hâlâ ufukta belirir: Biri deve, biri âşık…
Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com
Kaynakça
- TDV İslam Ansiklopedisi, “Veysel Karanî” maddesi, c. 43, s. 74-75, İstanbul 2013.
- Ferîdüddin Attâr, “Teẕkiretü’l-evliyâ”, çev. Süleyman Uludağ, Kabalcı Yayınevi, İstanbul 1991, s. 45-50.
