İçeriğe geç

24 Kasım Öğretmenler Günü ve Başöğretmen Atatürk

24 Kasım Öğretmenler Günü ve Başöğretmen Atatürk

Bir Milletin Geleceğini Yetiştirenler

Bir toplumun geleceğini hayal edin: O geleceği kuran eller, çoğu zaman sınıf kapısının ardında, tebeşir tozunun içinde, sabırla harf öğreten öğretmenlerdir.

Öğretmenlik, etkisi bugünle sınırlı olmayan, bir milletin yarınını şekillendiren değerli bir emektir. Türkiye’de 24 Kasım’ın Öğretmenler Günü olarak kutlanması, bu emeğe duyulan saygının sembolik bir ifadesidir.

Ancak bu tarihin anlamını doğru kavrayabilmek için, birbirine sıkça karıştırılan iki ayrı tarihsel olayı birbirinden ayırmak gerekir. Bir yanda 1928’de Harf Devrimi’nin ardından başlatılan okuma-yazma seferberliği ve Gazi Mustafa Kemal’in Millet Mektepleri Genel Başkanlığını ve Başöğretmenliğini kabul etmesi vardır. Diğer yanda ise 1981 yılında, bu tarihsel mirasa atıfla 24 Kasım’ın Öğretmenler Günü olarak kutlanmaya başlanması bulunur.

İlki bir eğitim seferberliğinin, ikincisi ise bu seferberliğin önemli bir simgesine duyulan saygının takvimdeki karşılığıdır. Bu yazıda Cumhuriyet’in eğitim seferberliğini kronolojik bir çerçevede ele alırken, 24 Kasım’ın Öğretmenler Günü olarak kabul edilmesiyle Başöğretmenlik sürecinin aynı tarihsel olay olmadığını da açıklığa kavuşturacağız.

Cumhuriyet Öncesinde Türkiye’de Eğitim: Çok Katmanlı Bir Miras

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e devredilen eğitim yapısı, farklı amaçlara ve idari düzenlemelere sahip kurumların bir arada bulunduğu çok katmanlı bir görünüm taşıyordu.

Bu yapının içinde sıbyan mektepleri ve medreseler gibi dinî eğitim kurumları; rüştiye ve idadiler gibi genel eğitim kurumları; tıbbiye, harbiye, mülkiye ve muallim mektepleri gibi meslek ve uzmanlık okulları bulunuyordu. Bunların yanı sıra yabancı devletlerin ve azınlık topluluklarının açtığı okullar da eğitim hayatının bir parçasıydı.

Bu kurumlar yalnızca müfredat bakımından değil, amaç, yönetim ve denetim açısından da birbirinden farklıydı. Özellikle yabancı ve azınlık okullarının farklı hukuki ve idari düzenlemeler çerçevesinde faaliyet göstermesi, ülke genelinde ortak bir eğitim ve denetim anlayışının oluşturulmasını güçleştiriyordu.

Eğitim imkânlarına erişim de toplumun bütün kesimleri için eşit değildi. Kadınların ve kırsal bölgelerde yaşayanların eğitim olanaklarına ulaşmasında önemli güçlükler bulunuyordu. 1927 nüfus sayımına ilişkin kaynaklarda Türkiye’nin genel okuryazarlık oranı yüzde 10,5 olarak verilmektedir.

Cumhuriyet’in eğitim hamleleri, bu çok katmanlı yapıyı ortak bir yönetim anlayışı içinde yeniden düzenlemeyi ve eğitim imkânlarını toplumun daha geniş kesimlerine ulaştırmayı hedefleyecekti.

Maarif Kongresi: Savaşın Ortasında Geleceği Düşünmek

15 Temmuz 1921’de Ankara’da toplanan I. Maarif Kongresi, Kurtuluş Savaşı’nın en zorlu günlerinde eğitimin geleceğini tartışmak amacıyla düzenlendi. Dârülmuallimîn Konferans Salonu’nda gerçekleştirilen kongreye, dönemin kaynaklarında 180’den fazla kadın ve erkek eğitimcinin katıldığı belirtilmektedir.

Kongrenin açılışında Büyük Millet Meclisi Reisi Mustafa Kemal Paşa bir konuşma yaptı. Konuşmasında savaşın devam ettiği şartlarda ülkenin bütün imkânlarının bağımsızlık mücadelesi için kullanıldığını, buna rağmen geleceğin eğitim programının hazırlanmasının ertelenmemesi gerektiğini vurguladı.

Atatürk, millî bir eğitim programının oluşturulmasını ve mevcut eğitim kurumlarının verimli çalışmasını sağlayacak esasların hazırlanmasını önemli görevler olarak gösterdi. Ona göre eğitim, ülkenin tarihî ve toplumsal özellikleriyle uyumlu olmalı; millî karaktere ve tarihî birikime dayanan bir kültür anlayışıyla geliştirilmeliydi.

Konuşmasında öğretmenlerin görevlerinin önemine de değindi. Öğretmenlerin karşılaştıkları güçlükleri bildiğini belirterek, milletin yetiştirilmesi gibi önemli bir sorumluluğu üstlenen eğitimcilerin sabır ve kararlılıkla çalışmalarını istedi.

Kongrede yalnızca genel eğitim ilkeleri değil, uygulamaya yönelik konular da ele alındı. Okulların durumu, öğretmen ve öğrenci sayıları, eğitim programları, okul binaları, kız okulları, mesleki eğitim ve yerel üretimin eğitimle ilişkisi tartışıldı. İlkokul ve ortaöğretim programları üzerinde görüş alışverişinde bulunuldu.

Kongrenin tarihine ilişkin kaynaklarda bir farklılık da bulunmaktadır. Türk Maarif Ansiklopedisi, dönemin gazetelerini inceleyen araştırmalara dayanarak kongrenin 15 Temmuz 1921’de başladığını belirtir. Atatürk Araştırma Merkezi’nin 2024 tarihli Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri eserinde ise Atatürk’ün konuşması 16 Temmuz 1921 tarihiyle yayımlanmıştır. Bu nedenle konuşmanın tarihlendirilmesinde iki kaynağın verdiği bilgi ayrı ayrı dikkate alınmalıdır.

Kongre 21 Temmuz 1921’de sona erdi. Millî Mücadele’nin en yoğun günlerinde eğitimcilerin Ankara’da bir araya gelmesi, eğitimin geleceğinin yalnızca savaş sonrasına bırakılmadığını gösteriyordu. Ülkenin bağımsızlığı için mücadele sürerken, yeni nesillerin nasıl bir eğitim anlayışıyla yetiştirileceği de tartışılıyordu.

Tevhid-i Tedrisat: Eğitimde Birlik Kararı ve Uygulama Süreci

3 Mart 1924’te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Cumhuriyet’in eğitim alanındaki en önemli düzenlemelerinden biriydi. Kanunla Türkiye’deki bütün bilim ve öğretim kurumları Maarif Vekâleti’ne bağlandı.

Kanunun birinci maddesi, Türkiye’deki bütün bilim ve öğretim kurumlarının Maarif Vekâleti’ne bağlı olduğunu hükme bağlıyordu. İkinci madde ise Şeriye ve Evkaf Vekâleti veya özel vakıflar tarafından yönetilen medrese ve okulların Maarif Vekâleti’ne devredilmesini düzenliyordu.

Böylece eğitim kurumlarının yönetiminde ortak bir merkez oluşturulmasının hukuki temeli atılmış oldu. Ancak kanunun kabul edilmesiyle bütün uygulamaların aynı anda tamamlandığını düşünmemek gerekir. Eğitim kurumlarının idari yapılarının yeni düzene uyarlanması zaman içinde gerçekleştirildi.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu, eğitimde yönetim birliğini sağlamaya yönelik temel hukuki düzenlemeydi. Bu düzenleme, Cumhuriyet döneminde eğitim sisteminin ortak bir yapı içinde geliştirilmesinin önünü açtı.

Harf İnkılabı: Okuryazarlıkta Yeni Bir Dönem

1 Kasım 1928’de 1353 sayılı kanunla yeni Türk alfabesi kabul edildi. Bu değişiklik yalnızca yazı sisteminin yenilenmesi anlamına gelmiyordu. Yeni harflerin toplumun bütün kesimlerine öğretilmesi, okuma-yazma bilmeyen yetişkinlerin eğitim imkânlarına kavuşturulması ve ülke çapında geniş bir eğitim seferberliği başlatılması gerekiyordu.

Bu seferberliğin hazırlıkları, alfabenin kabulünden önce başlamıştı. Mustafa Kemal, 9 Ağustos 1928’de Sarayburnu’nda yaptığı konuşmada yeni harflerin toplumun her kesimine öğretilmesi gerektiğini vurguladı. Kadınların, erkeklerin, hamalların ve sandalcıların dahi bu eğitim sürecinin dışında kalmaması gerektiğini belirtti.

Bu çağrı, Harf Devrimi’nin yalnızca devlet kurumlarıyla sınırlı kalmayacağını, toplumun tamamını kapsayan bir eğitim hareketi olarak düşünüldüğünü gösteriyordu.

Harf Devrimi’nin ardından Başbakan İsmet Paşa, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yaptığı konuşmada yeni Türk harflerinin bütün millete öğretilmesi amacıyla Millet Mektepleri’nin açılacağını duyurdu. Böylece yeni alfabeyi toplumun geniş kesimlerine ulaştıracak eğitim organizasyonunun hazırlıkları başladı.

Dönemin gazetelerinde yeni harflerin öğretilmesine yönelik haberler, duyurular ve teşvik yazıları yayımlandı. Seda Sarıkaya Saridemir’in İstanbul üzerine yaptığı araştırma, Akşam, Cumhuriyet, Hâkimiyet-i Milliye, Milliyet ve Vakit gazetelerindeki haberleri inceleyerek bu sürecin toplumsal yansımalarını ortaya koymaktadır.

Araştırma, İstanbul’da kadınların ve erkeklerin yeni harfleri öğrenmek için eğitim seferberliğine katıldığını göstermektedir. Böylece Harf Devrimi’nin toplumsal etkisi yalnızca resmî kararlarla değil, halkın katılımıyla da şekillenmiştir.

Millet Mektepleri ve Başöğretmen Atatürk

Millet Mektepleri, yeni Türk harflerinin toplumun geniş kesimlerine öğretilmesi amacıyla oluşturuldu. Bu teşkilatın çalışma esaslarını belirleyen Millet Mektepleri Talimatnamesi, 11 Kasım 1928’de Bakanlar Kurulunca kabul edildi ve 24 Kasım 1928 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı.

Talimatname’nin dördüncü maddesinde, Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal’in Millet Mektepleri teşkilatının genel başkanlığını ve Millet Mekteplerinin Başöğretmenliğini üstlendiği belirtiliyordu.

Bu hükümle Mustafa Kemal’in Millet Mektepleri Genel Başkanlığı ve Başöğretmenliği resmî düzenlemede yer aldı. Dolayısıyla 24 Kasım 1928, Öğretmenler Günü’nün ilan edildiği tarih değil, Atatürk’ün Başöğretmenliğinin Millet Mektepleri Talimatnamesi’nde yer aldığı tarihtir.

Millet Mektepleri’nde eğitim faaliyetleri 1 Ocak 1929’da resmen başladı. Bu kurumlar, yalnızca şehir merkezlerinde değil, köylerde ve eğitim imkânlarının sınırlı olduğu yerleşimlerde de faaliyet gösterecek şekilde planlanmıştı. Dershanelerin yanı sıra belirli yerlere gelemeyen vatandaşlara ulaşmak için gezici öğretmen teşkilatının oluşturulması da öngörülmüştü.

Millet Mektepleri’nde eğitim, iki ayrı dershane türü üzerinden yürütülüyordu.

A dershaneleri, okuma-yazma bilmeyen vatandaşlara yönelikti. Bu dershanelerde alfabe öğretiminin yanı sıra kıraat (okuma), imlâ (dikte ve yazım), tahrir (yazılı anlatım) ve hesap dersleri veriliyordu.

B dershaneleri ise Arap harfleriyle okuma-yazma bilen vatandaşlar için hazırlanmıştı. Bu dershanelerde kıraat ve tahrir, hesap ve ölçüler, sağlık bilgisi ve yurt bilgisi dersleri okutuluyordu. Böylece okuma-yazma bilen vatandaşların yeni Türk harflerine geçişinin yanında, gündelik hayatlarında ihtiyaç duyabilecekleri temel bilgiler de eğitim programına dâhil edilmişti.

A ve B dershaneleri arasındaki bu ayrım, Millet Mektepleri’nin yalnızca yeni harfleri öğretmekle sınırlı bir çalışma yürütmediğini gösteriyordu. Okuma-yazma bilmeyenlere temel eğitim verilirken, daha önce Arap harfleriyle okuma-yazma öğrenmiş olanların yeni alfabeye geçişi de sağlanıyordu.

1929 yılında yapılan düzenlemelerle Millet Mektepleri’nin çalışma sistemi daha düzenli hâle getirildi ve eğitim faaliyetlerinin geliştirilmesi amaçlandı. Bu nedenle Millet Mektepleri’nin programını yalnızca alfabe öğretiminden ibaret görmek doğru değildir. İlk Talimatname’den itibaren farklı bilgi alanlarını kapsayan bir yetişkin eğitimi anlayışı bulunuyordu.

Cumhuriyet’in Eğitim Seferberliğinde Öğretmenler

Cumhuriyet’in eğitim hamleleri yalnızca kanunlardan, talimatnamelerden ve yeni kurulan kurumlardan ibaret değildi. Bu düzenlemeleri ülkenin dört bir yanında hayata geçiren, sınıflarda ders veren, yetişkinlere okuma-yazma öğreten ve eğitim imkânlarının ulaşmadığı yerlere giden öğretmenlerdi.

Millet Mektepleri’nde görev alan öğretmenler, yeni alfabeyi kısa sürede geniş kitlelere öğretmek için yoğun bir çalışma yürüttüler. Şehirlerdeki dershanelerin yanı sıra köylerde ve okulu bulunmayan yerleşimlerde gezici öğretmenler aracılığıyla eğitim faaliyetleri gerçekleştirildi.

Atatürk Ansiklopedisi’nde yer alan verilere göre, 1928–1935 yılları arasında Türkiye genelindeki A ve B dershanelerinde toplam 51.816 öğretmen görev yaptı. Bu sayı, eğitim seferberliğinin ülke çapında ne kadar geniş bir öğretmen kadrosuyla yürütüldüğünü göstermektedir.

Öğretmenlerin görevleri yalnızca dershanede ders anlatmakla sınırlı değildi. Eğitim imkânlarının sınırlı olduğu köylere ulaşmak, farklı yaş gruplarındaki yetişkinlere yeni harfleri öğretmek ve okuma-yazmayı günlük yaşamın bir parçası hâline getirmek de bu çalışmanın önemli unsurlarıydı.

Kadın öğretmenlerin katkısı da bu süreçte özel bir yere sahipti. Özellikle kadınların okuryazarlık çalışmalarına katılımının artırılmasında kadın öğretmenlerin varlığı ve emeği önemliydi. İstanbul üzerine yapılan araştırmada, kadınların derslere devam edebilmesi için gündüz dersleri düzenlendiği ve çocuklu kadınların eğitimden yararlanabilmesi amacıyla çocuk bakımına yönelik önlemler düşünüldüğü de aktarılmaktadır.

Bu ayrıntılar, eğitim seferberliğinin toplumun farklı ihtiyaçlarını dikkate alan bir uygulama alanına sahip olduğunu göstermektedir. Kadınların okuma-yazma öğrenebilmesi için ders saatlerinin düzenlenmesi ve çocuklarının bakımının düşünülmesi, dönemin eğitim çalışmalarının toplumsal yönünü anlamak açısından önemlidir.

Millet Mektepleri’nin açıldığı ilk yıllarda ülkenin farklı bölgelerinde çok sayıda dershane faaliyete geçti. Büyük şehirlerde başvuruların yoğunluğu nedeniyle yeni dershaneler açılması ve eğitim kapasitesinin artırılması gerekti. Köylerde de dershaneler kurularak eğitim faaliyetlerinin daha geniş bir alana ulaşması hedeflendi.

Bütün bu çalışmalar, öğretmenlerin yalnızca belirli bir ders programını uygulayan kişiler olmadığını ortaya koymaktadır. Onlar, Cumhuriyet’in eğitim seferberliğini günlük hayatın içine taşıyan, yetişkinlere yeni bir okuma-yazma imkânı sunan ve toplumun geleceğine emek veren insanlardı.

24 Kasım’ın Öğretmenler Günü Olarak Kabulü

24 Kasım’ın Öğretmenler Günü olarak kutlanması 1981 yılında başladı. Atatürk’ün doğumunun 100. yılı olan 1981’de, onun Millet Mektepleri Başöğretmenliğini kabul ettiği 24 Kasım tarihi, Öğretmenler Günü olarak belirlendi.

Millî Eğitim Bakanlığı Tebliğler Dergisi’nin 17 Ağustos 1981 tarihli ve 2093 sayılı nüshasında, 24 Kasım gününün 1981 yılından itibaren her yıl Öğretmenler Günü olarak kutlanmasına ilişkin çalışmalara yer verildi. İlk kutlama yılında etkinliklerin yalnızca 24 Kasım günüyle sınırlı kalmaması, 24–30 Kasım tarihleri arasında seminerler, konferanslar, sergiler ve benzeri faaliyetlerle bir kutlama haftası düzenlenmesi de öngörüldü.

Burada altı çizilmesi gereken husus şudur: 1928 yılında Öğretmenler Günü ilan edilmemiştir. O yıl Millet Mektepleri Talimatnamesi kabul edilip yayımlanmış, Atatürk’ün Başöğretmenliği bu düzenleme içinde yer almıştır. Öğretmenler Günü olarak kutlama kararı ise 1981 yılında alınmıştır.

Dolayısıyla 1928’deki Millet Mektepleri düzenlemesi ile 1981’de 24 Kasım’ın Öğretmenler Günü olarak kabul edilmesi, tarihsel açıdan birbirine bağlı; ancak farklı dönemlerde gerçekleşmiş iki ayrı olaydır.

Geleceği Yetiştiren Öğretmenler

Cumhuriyet’in eğitim tarihi, bir yandan yeni kurumların ve düzenlemelerin oluşturulmasını, diğer yandan bu kurumları hayata geçiren insanların emeğini birlikte barındırır.

1921 Maarif Kongresi’nden 1924 Tevhid-i Tedrisat Kanunu’na, 1928 Harf Devrimi’nden Millet Mektepleri’ne uzanan süreç, eğitimin Cumhuriyet’in geleceğini şekillendirmedeki önemini ortaya koymaktadır. Bu süreçte öğretmenler, yalnızca belirlenen eğitim politikalarını uygulayan kişiler olmadılar. Köylerde, kasabalarda ve şehirlerde toplumun farklı kesimlerine ulaşarak eğitim seferberliğinin en önemli taşıyıcıları hâline geldiler.

1981 yılında Öğretmenler Günü olarak kutlanmaya başlanan 24 Kasım, 1928’deki Başöğretmenlik sürecine yapılan tarihsel bir atıftır. Bu iki olayın birbirinden ayrılması, günün tarihsel anlamını daha doğru değerlendirmemizi sağlar.

Eğitimin sorunları dönemlere göre değişebilir; ancak bir toplumun geleceğini yetiştiren öğretmenin değeri hiçbir dönemde değişmez. 24 Kasım, bu değeri hatırlamak ve öğretmenlerin emeğine saygı göstermek için bir vesiledir.

Çünkü bir milletin geleceği, yalnızca kurduğu kurumlarla değil, o kurumlarda yetişen nesillere emek veren öğretmenleriyle de şekillenir.

Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com

Kaynaklar

  • Atatürk, Mustafa Kemal. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. Cilt I (1906–1921). Editör: Yüksel Özgen. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı ve Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, 2024, s. 266. Birinci cilt PDF.
  • Atatürk Ansiklopedisi. “Millet Mektepleri.” Atatürk Ansiklopedisi.
  • Atatürk Ansiklopedisi. “Tevhid-i Tedrisat Kanunu.” Atatürk Ansiklopedisi.
  • Meşeci-Giorgetti, Filiz. “Maarif Kongresi (1921).” Türk Maarif Ansiklopedisi. Maarif Kongresi maddesi.
  • Atatürk, Mustafa Kemal. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. Cilt III (1925–1938). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2024, s. 108. Üçüncü cilt PDF.
  • Sarıkaya Saridemir, Seda. “Harf Devrimi ve İstanbul Millet Mektepleri.” Tarih ve Tarihçi, Cilt 3, Sayı 1, 2024, s. 41–53. Makalenin PDF’si.
  • Resmî Gazete. 24 Teşrinisani 1928 (24 Kasım 1928), Sayı 1048, Kararname No. 7284. Millet Mektebi Teşkilatına Dair Talimatname. Resmî Gazete arşivi (PDF).
  • Millî Eğitim Bakanlığı. Tebliğler Dergisi, Cilt 44, Sayı 2093, 17 Ağustos 1981, s. 294. Öğretmenler Günü Kutlama Çalışmaları (PDF).
📅 Güncellenme: 22.11.2026 (İlk yayın: 22.11.2026)
Beğendiyseniz Paylaşın
Kerim Usta

Kerim Usta

Herkesin bir yaşama nedeni var. Benimki ise "Sevda"…

📚 Tüm Yazılarını Göster

Bir Yorum Yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Sitemiz, deneyimini geliştirmek için çerezleri kullanır. Gizlilik Politikamız ve Aydınlatma Metni hakkında daha fazla bilgi edinebilirsin.
KVKK ve GDPR kapsamında tercihlerinizi yönetebilirsiniz.
Çerez Tercihlerinizi Yönetin (KVKK & GDPR)
Zorunlu Çerezler Sitenin çalışması için gereklidir. KVKK madde 5/2-f kapsamında işlenmektedir.
Analitik Çerezler Site performansını anlamamızı sağlar. GDPR 6/1-a, KVKK 5/1-a kapsamında işlenir.
İşlevsel Çerezler Kullanıcı deneyimini iyileştirir. GDPR 6/1-a, KVKK 5/1-a kapsamında işlenir.