Maaday-Kara Destanı: Altay Türklerinin Ölüm ve Ölümsüzlük Arayışı
Maaday-Kara Destanı, Güney Sibirya’da yaşayan Altay Türklerinin en önemli ve en hacimli kahramanlık destanlarından biridir. Baştan sona manzum olan ve 7739 dizeden oluşan destan; kahramanlık, savaş, aile, ölüm, yaşamın devamlılığı ve insanın görünmeyen dünyalarla ilişkisi gibi birçok temayı bir arada işler.
Destanın merkezinde yaşlı bahadır Maaday-Kara ile onun oğlu Kögüdey-Mergen bulunur. Maaday-Kara’nın yaşlanması ve Kara-Kula Kağan’ın ülkesine saldırmasıyla başlayan olaylar, Kögüdey-Mergen’in büyüyerek ailesini ve halkını kurtarmasıyla devam eder. Ancak destan bununla sona ermez. Kögüdey-Mergen’in evlilik yolculuğu, karşılaştığı olağanüstü engeller, yeraltı dünyasına inişi ve Erlik Bey ile mücadelesi, anlatıyı giderek daha geniş bir dünyaya taşır.
Bu nedenle Maaday-Kara yalnızca savaşları ve kahramanlıkları anlatan bir destan değildir. İnsanların ölüm karşısındaki çaresizliği, yaşamın sürdürülmesi, kötülükle mücadele ve ölümden sonra varlığın nasıl devam edebileceği gibi düşünceler de destanın önemli bir bölümünü oluşturur.
Destanın Yapısı ve Günümüze Ulaşması
Maaday-Kara, Altay Türklerinin sözlü kültüründe kayçı adı verilen destan anlatıcıları tarafından kuşaktan kuşağa aktarılan büyük anlatılardan biridir. Günümüze ulaşan en kapsamlı metinlerden biri, Altaylı ünlü kayçı Aleksey Grigoreviç Kalkin’in anlatımından Sazon Saymoviç Surazakov tarafından derlenmiştir. Bu metin 1960’lı yıllarda yazıya geçirilmiş ve 1973 yılında Rusça çevirisiyle birlikte yayımlanmıştır.
Destanın Türkiye’deki önemli yayımlarından biri, Emine Gürsoy-Naskali tarafından hazırlanan Altay Destanı / Maaday Kara adlı çalışmadır. 1999 yılında Yapı Kredi Yayınları tarafından yayımlanan eser, Altayca metnin çevriyazısı ve Türkiye Türkçesine çevirisinin yanı sıra destanla ilgili ayrıntılı bilgiler ve bibliyografya da içerir.
Salahaddin Bekki ise 7739 dizelik manzum metni esas alarak destanı Türkiye Türkçesinde mensur biçimde yeniden anlatmıştır. Bu çalışma, uzun ve manzum bir destanın olay örgüsünü daha kolay takip edilebilir hâle getirerek eserin daha geniş bir okuyucu kitlesi tarafından anlaşılmasına yardımcı olur.
Maaday-Kara’nın ne zaman ortaya çıktığı kesin olarak bilinmemektedir. Destanın çok eski sözlü geleneklere dayandığı düşünülmekle birlikte, bugün elimizde bulunan metnin hangi dönemde teşekkül ettiği konusunda kesin bir tarih vermek mümkün değildir.
Destanın dünyasında yeryüzü, yeraltı ve gökyüzü birbirinden tamamen kopuk değildir. Kahramanlar gerektiğinde bu dünyalar arasında geçiş yapabilir. Kögüdey-Mergen’in yolculuğu da yeryüzünde başlar; yeraltı dünyasına uzanır ve sonunda gökyüzüne ulaşır. Bu yönüyle destan, Altay Türklerinin mitolojik dünya tasavvurunu olayların içine yerleştirerek anlatır.
Şimdi, bütün bu bilgilerin arka planında yer alan asıl hikâyeye geçelim.
Maaday-Kara Destanı
Maaday-Kara, Altay ülkesinde halkı, sürüleri ve yılkılarıyla birlikte huzur içinde yaşayan yaşlı bir bahadırdır. Ülkesinde kışın kar yağmaz, yazın sağanak yağmur görülmez. Doğa da insanlar gibi bu düzenin içinde yaşamaktadır.
Maaday-Kara’nın ülkesinin refahını ve yaşamın devamlılığını temsil eden yüz budaklı ölümsüz kavak olan ulu bir ağaç vardır. Ağacın üzerinde iki kara kartal bekler; altında ise Azar ve Kazar adlı köpekler bulunur. Onlar ülkeyi düşman bahadırlardan ve kötü güçlerden korumaktadır.
Fakat Maaday-Kara artık yaşlanmıştır. Saçları ağarmış, dişleri kırılmış, gözlerinin eski ışığı sönmüştür. Atı da artık savaş atı olmaktan çıkıp kesimlik hâle gelmiştir. Yaşlı bahadır uzun bir uykuya dalar.
Tam bu sırada Kara-Kula Kağan, Maaday-Kara’nın yaşlılığından yararlanarak onun ülkesine saldırır. Maaday-Kara’nın eşi Altın-Targa, onu uyandırır. Bahadır hemen savaş hazırlığını yaparak dağılmış olan halkını ve hayvanlarını toplamaya çıkar.
Maaday-Kara’nın bir başka büyük üzüntüsü de soyunu sürdürecek bir oğlunun olmamasıdır. Ancak eve döndüğünde karısının bir erkek çocuk dünyaya getirdiğini öğrenir. Çocuğun olağanüstü özelliklere sahip olduğunu gören Maaday-Kara, onu kayın ağaçlarıyla kaplı bir dağa götürür.
Oğluna bir beşik hazırlar ve yaşayabilmesi için gerekli şeyleri bırakır. Çocuğunu Altay’ın koruyucu güçlerine emanet ederek ormanda bırakır.
Bu sırada Kara-Kula Kağan, birçok kağanı yenerek Maaday-Kara’nın ülkesine ulaşır. Ülkeyi yağmalar, halkı ve hayvanları esir alır. Maaday-Kara’yı da esir ederek kendi ülkesine götürmek üzere yola çıkar.
Kara-Kula Kağan, Maaday-Kara’nın ülkesini ele geçirdikten sonra çadırının önünde atları bağlamak için kullanılan dokuz köşeli gümüş At-Çakı’yı yerinden çıkarmak ister. Ancak bütün gücüne rağmen At-Çakı’yı yerinden sökemez. Kara-Kula Kağan, çocuğun bulunduğu Kara Dağ’a çıkmak ister. Fakat Kara Dağ ve dört gövdeli kayın ağacının korumasındaki çocuğa ulaşamaz; dağa çıkmasını engelleyen doğa güçleri, onu geri dönmek zorunda bırakır.
Kara-Kula’nın götürdüğü sürüler arasındaki boz bir kısrak kaçar ve Altay’a doğru dönmeye başlar. Kara-Kula onu yakalamak için peşinden gider. Altay’ı altı kez, yeryüzünü yedi kez dolaşmasına rağmen kısrağı yakalayamaz. Boz kısrak, önündeki yedi engeli aşarak Maaday-Kara’nın ülkesine ulaşır.
Kara-Kula, kurtlara ve kuzgunlara kısrağı yakalayıp yemelerini emreder ve kendi ülkesine döner. Kara-Kula Kağan, kendi yurduna döndüğünde eşi Abram-Moos Kara-Taacı tarafından karşılanır. Erlik Bey’in kızı olan Kara-Taacı, onun sağlığıyla ilgilenir.
Altay’a dönen boz kısrak, gök bir ineğe dönüşür. Onun böğürmesiyle Altay’ın ruhu yaşlı bir kadın kılığında ortaya çıkar. Yaşlı kadın, ormana bırakılmış çocuğu bulur. Çocuk artık iki yaşındadır.
Kadın onu koruması altına alır ve gök ineğin sütüyle besler. Ona yay ve ok yapar. Çocuk büyüdükçe ava çıkmaya başlar; kuş, tavşan ve maral avlayarak yaşlı kadına getirir.
Bir süre sonra çocuk, kendisini kovalayan kurtları ve kuzgunları da öldürür. Ardından kim olduğunu ve anne babasının nerede olduğunu sorar.
Altay’ın ruhu olan yaşlı kadın ona gerçeği anlatır. Anne ve babasının Kara-Kula Kağan tarafından esir edildiğini söyler. Yeraltından çıkarılan bahadırlık elbiselerini ona giydirir ve adının Kögüdey-Mergen olduğunu açıklar.
Gök inek de bu sırada koyu kır bir ata dönüşür. Kögüdey-Mergen, atına binerek Kara-Kula Kağan’ın ülkesine, anne ve babasını kurtarmaya gider.
Yolculuğunun ilk büyük engelinde Erlik Bey’in elçileri olan iki kara bahadırla karşılaşır. Bu iki bahadır, yedi yolun kavşağında nöbet tutmakta ve yoldan geçenleri öldürmektedir. Kögüdey-Mergen, arının yardımıyla bu engeli aşar.
İkinci engel, alt tarafı Toybodım Irmağı’na, üst tarafı mavi kayalıklara uzanan zehirli sarı denizdir. Geçit vermeyen bu denizi, atının büyük bir hızla koşmasını sağlayarak aşar.
Üçüncü engel ise birbirine doğru kapanıp açılan iki kara dağdır. İki boğa gibi sürekli birbirine çarpan bu dağlar rüzgâra, ay ışığına ve canlılara geçit vermemektedir. Kögüdey-Mergen biraz dinlenir ve atının yardımıyla bu engeli de geçer.
Sonunda Kara-Kula Kağan’ın ülkesine ulaşır.
Burası Ay ve güneş ışığının bulunmadığı karanlık bir dünyadır. Kara-Kula Kağan’ın yokluğunda ülkeyi Erlik Bey’in kızı Abram-Moos Kara-Taacı yönetmektedir. Olağanüstü güçlere sahip olan Kara-Taacı, Kögüdey-Mergen’in Kara-Kula’yı yeneceğini sezmekte ve onunla evlenerek yeryüzünde kalmayı istemektedir.
Kögüdey-Mergen ve atı kılık değiştirir. Genç bahadır keten giysili bir tastarakay, atı ise torbok biçimine girer. Bu kılıklarla Kara-Kula’nın ülkesine girer ve babasının bulunduğu çadıra ulaşır.
Anne ve babası onu tanıyamaz. Ancak Kögüdey-Mergen’in iki kürek kemiği arasındaki benleri görünce onun oğulları olduğunu anlarlar ve ağlamaya başlarlar.
Kögüdey-Mergen kim olduğunu açıklar ve onları kurtarmaya geldiğini söyler. Fakat babası önce Kara-Kula Kağan’ın ruhunu ele geçirmesi gerektiğini anlatır.
Kögüdey-Mergen, Kara-Kula’nın ruhunun nerede saklandığını öğrenmek için yedi sarı lamaya başvurur. Lamalar insan ömrünün süresini ve huzurlu yaşamın yolunu bilen varlıklardır.
Kögüdey-Mergen yeniden kılık değiştirerek onların yanına gider. Lamalardan Kara-Kula’nın ruhunun göğün derinliklerindeki üç maraldan birinin karnında, altın bir kutu içerisinde iki bıldırcın biçiminde saklandığını öğrenir.
Üç maralın yavrusu olan altmış çatal boynuzlu andalba ise yeryüzündedir. Kögüdey-Mergen ve atı ala geyik şekline girerek andalbanın yardımını sağlar. Üç maral gökyüzünden yere indirilir.
Kögüdey-Mergen, ortanca maralın karnını okuyla yarar. Altın kutu yere düşer. Kutuyu kırdığında Kara-Kula’nın ruhunu taşıyan iki bıldırcın ortaya çıkar.
Bu sırada Kara-Kula Kağan hastalanmıştır. Hastalığının nedenini öğrenmek için yeraltından kam Tordoor getirtilir ve bir şaman töreni düzenlenir.
Kögüdey-Mergen tören yerine önce boz sıçan, ardından kara ayı biçiminde girer. Kam Tordoor’u öldürür. Sonra yeniden kendi biçimine döner.
Elindeki bıldırcınları öldürerek önce Kara-Kula Kağan’ın atını, ardından Kara-Kula Kağan’ın kendisini öldürür.
Böylece Maaday-Kara’nın halkı ve esirler kurtarılır.
Kögüdey-Mergen, Erlik Bey’in kızı Abram-Moos Kara-Taacı’nın da yeraltına gönderilmesini ister. Kara-Taacı ise artık yeryüzünde yaşamak istediğini söyler. Kögüdey-Mergen bunu kabul etmez.
Kara-Taacı, yedi gün içinde intikam alacağını söyleyerek yeraltına iner.
Kögüdey-Mergen yurduna dönmek üzere yola çıktığında Kara-Taacı büyü yaparak onun atını güçsüz bırakır. Kögüdey-Mergen atını değiştirmek zorunda kalır. Ancak bindiği al donlu at da onu Kara-Taacı’nın yanına götürür.
Kara-Taacı, Kögüdey-Mergen’i alay ederek karşılar ve onun ruhuyla birlikte yaşayacağını söyler.
Tam bu sırada Kögüdey-Mergen’in dört kanatlı kara kartal biçimindeki atı gelir ve onu kurtarır. Kahramanı süt gölüne batırıp çıkararak iyileştirir.
Kögüdey-Mergen sonunda Altay’a döner.
Bir süre sonra hayat yeniden huzur içinde devam eder. Kögüdey-Mergen artık evlenmek ister. Babası ona birçok talibi bulunan Ay-Kağan’ın kızı Altın-Küskü’yü önerir.
Kögüdey-Mergen bahadırlık elbiselerini giyer ve atına binerek yola çıkar.
Yolculuk sırasında kendisine tıpatıp benzeyen altı bahadırla karşılaşır. Altı bahadır da onunla birlikte Ay-Kağan’ın ülkesine gider.
Altın-Küskü’yü istemek için başka talipler de gelmiştir. Bunların arasında Erlik Bey’in oğlu Kuvakayçı ile Abram-Moos Kara-Taacı da vardır.
Ay-Kağan, kızını vereceği bahadırı belirlemek için zorlu yarışmalar düzenler. Kögüdey-Mergen bütün sınavları başarıyla tamamlar.
Ancak Kara-Taacı yine kötülük peşindedir. Altın-Küskü’yü kaçırır ve onu ihtiyar kadın kılığına sokar. Kendisini ise Altın-Küskü’nün yerine geçirerek Kögüdey-Mergen’i kandırmaya çalışır.
Kögüdey-Mergen, atının yardımıyla gerçeği öğrenir ve Altın-Küskü’yü bulur.
Ay-Kağan bunun ardından Kögüdey-Mergen’den son bir görev ister. Yeryüzünü taşıdığı söylenen iki balinadan birinin altın kanadını getirmesini ister. Kögüdey-Mergen bu zorlu görevi de yerine getirir.
Böylece Altın-Küskü’yü alarak Altay’a döner.
Altay’a vardıklarında büyük bir düğün yapılır. Kögüdey-Mergen ile Altın-Küskü evlenir.
Bir süre sonra Altay’ın huzur ve refahının simgesi olan sık yapraklı Bay-Terek batıya doğru eğilir.
Bu, ölümün habercisidir.
Kögüdey-Mergen’in annesi ve babası ölür.
Kögüdey-Mergen onları yeniden hayata döndürmek için uğraşır; ancak başarılı olamaz.
Bunun üzerine Erlik Bey’den intikam almak ve yeraltı dünyasına gitmek için yola çıkar. Atını ters eyerleyerek yeraltına iner.
Orada suç işlemiş insanların nasıl cezalandırıldığını görür.
Sonunda Erlik Bey ile karşılaşır. Onu yakalar ve kara kömüre çevirerek öldürür. Ardından Erlik Bey’in adamlarını da öldürür.
Kögüdey-Mergen, kötülük yapanları yeraltında bırakır; iyileri ise yanına alarak Altay’a geri döner.
Altay’a döndüğünde sürülerin çoğaldığını, halkın arttığını görür.
Halkına artık bütün düşmanları yendiğini ve Altay’da huzur içinde yaşayabileceklerini söyler.
Ardından eşi Altın-Küskü ile birlikte gökyüzüne yükselir ve yıldız olurlar.
Destanın sonunda gökyüzündeki Yedi Kağan yıldızlarının yedi Kögüdey-Mergen’i, Kutup Yıldızı’nın ise Altın-Küskü’yü temsil ettiği anlatılır. Böylece kahramanın yolculuğu, yeryüzünden gökyüzüne uzanan bir dönüşümle sona erer.
Maaday-Kara Destanı Neden Önemlidir?
Maaday-Kara, Altay Türklerinin sözlü kültüründe yalnızca geçmişten günümüze ulaşmış uzun bir kahramanlık hikâyesi değildir. Destan, bir toplumun dünyayı, yaşamı, ölümü, iyiliği ve kötülüğü nasıl anlamlandırdığını da gösterir.
Kögüdey-Mergen’in yolculuğu boyunca yeryüzü ile yeraltı, insanlarla doğa ve yaşamla ölüm sürekli birbirine bağlanır. Kahramanın karşılaştığı engeller ve verdiği mücadeleler, yalnızca fiziksel bir savaşın değil, düzen ile kaos, yaşam ile ölüm ve iyilik ile kötülük arasındaki mücadelenin de parçasıdır.
Destanın sonunda Kögüdey-Mergen ile Altın-Küskü’nün yıldızlara dönüşmesi ise hikâyeyi sıradan bir kahramanlık anlatısının ötesine taşır. Kahramanların gökyüzünde yaşamaya devam etmesi, anlatının ölümle bitmek yerine başka bir biçimde sürmesini sağlar.
Belki de Maaday-Kara’nın nesiller boyunca anlatılmasının en önemli nedenlerinden biri budur. İnsanlar değişir, zaman değişir, fakat yaşam, ölüm, aile, mücadele ve sonsuzluk arayışı gibi sorular değişmez.
Kayçıların anlattığı bu büyük destan, yüzyıllar boyunca sözlü kültür içinde taşınarak günümüze ulaşmış ve bugün Altay Türklerinin mitolojik dünyasını anlamamız için önemli kaynaklardan biri hâline gelmiştir.
Maaday-Kara’nın hikâyesi böylece yalnızca bir bahadırın ve oğlunun hikâyesi olarak değil, insanın ölüm karşısındaki ölümsüzlük arayışının da anlatısı olarak hafızalarda yaşamaya devam etmektedir.
Kaynaklar
- Emine Gürsoy-Naskali, Altay Destanı / Maaday Kara, Yapı Kredi Yayınları, 1999.
- Salahaddin Bekki, Altay-Türk Destancılık Geleneği ve Maaday-Kara Destanı.
- Aleksey Grigoryeviç Kalkin, Маадай-Кара: алтайский героический эпос, Sazon Saymoviç Surazakov tarafından derlenip Rusçaya çevrilmiştir, Moskova: Nauka, 1973.
📺 Bu konuyla ilgili videomu aşağıda bulabilirsiniz. Kanalıma abone olursanız size hiçbir zararı olmaz, aksine yeni videolardan haberdar olursunuz.
