Doğu Tabgaç Türk Devleti: Generalin Sessiz Darbesi

Doğu Tabgaç Türk Devleti: Generalin Saraya Sessiz Darbesi

Tabgaçların büyaük imparatorluğu, 534 yılında yaşanan siyasi ve askerî mücadelelerin ardından ikiye bölündüğünde ortaya çıkan devletlerden biri Doğu Tabgaç Devleti oldu. Bozkır askeri geleneğini diğer koluna göre daha uzun süre koruyabilen bu devlet, kurulduğu andan itibaren taht mücadeleleri, komutanlar arasındaki güç çekişmeleri ve batıdaki kardeş devletle süregelen rekabetin içine sürüklendi. Ancak yalnızca 16 yıl varlığını sürdürebildi. Sonunda, devletin gerçek gücünü elinde tutan askerî elitlerin iktidar mücadelesiyle ortadan kaldırıldı ve yerini Kuzey Qi Hanedanı aldı.

Onların hikâyesi, bir imparatorluğun parçalanma sürecinin en dikkat çekici örneklerinden biridir.

Kaynakların Sınırlılığı ve Yanlılık Sorunu

Doğu Tabgaç Devleti hakkındaki bilgilerimiz, tıpkı ana Tabgaç Devleti’nde olduğu gibi, büyük ölçüde Çin yıllıklarına dayanmaktadır. Bu dönem için en önemli kaynaklar Wei Shu (Kuzey Wei Tarihi), Bei Shi (Kuzey Tarihi) ve Zhou Shu (Kuzey Zhou Tarihi)’dur.

Ancak bu eserlerin tamamı, Doğu Tabgaçların ardından gelen hanedanlar döneminde kaleme alınmıştır. Bu nedenle Doğu Tabgaçlar çoğu zaman rakiplerinin ve haleflerinin bakış açısından anlatılmıştır.

Doğu Tabgaçların kendi dillerinde yazılmış herhangi bir metin günümüze ulaşmadığından, onları büyük ölçüde Çin kaynaklarının aktardığı bilgiler üzerinden tanımaktayız.

Buna rağmen kaynaklarda geçen bazı askerî unvanlar ve kelimeler, bozkır kökenli kültürel unsurların varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Kayıtlarda morin (at), börü (kurt), tegin (prens), şad, tarduş ve kağan gibi terimler yer almaktadır.

Doğu Tabgaç hükümdarları resmî olarak Çin unvanları kullansalar da, eski Türk dili ve bozkır geleneğine ait birçok unsur askerî çevrelerde yaşamaya devam etmiştir.

Bölünmenin Kökeni: Hsiao-wen’in Reformları

Doğu Tabgaç Devleti’nin ortaya çıkışını anlamak için, bölünmeye yol açan gelişmelere bakmak gerekir.

İmparator Hsiao-wen’in 494-495 yıllarında gerçekleştirdiği reformlar, devletin siyasi ve kültürel yapısını önemli ölçüde değiştirdi. Başkentin Luoyang’a taşınması, Çin dili ve geleneklerinin saray çevresinde yaygınlaşması ve hanedanın Çinleşme sürecine girmesi, özellikle kuzey sınır bölgelerindeki askerî çevrelerle merkez arasındaki mesafeyi artırdı.

523 yılında patlak veren Altı Garnizon İsyanı, bu gerilimin en açık göstergelerinden biri oldu. İsyan bastırılmış olsa da ortaya çıkan ayrışma tamamen ortadan kalkmadı.

534 yılında merkezi otoritenin zayıflamasıyla birlikte devlet fiilen iki ayrı siyasi yapıya bölündü. Doğuda Kao Huan’ın kontrolündeki Doğu Tabgaç Devleti, batıda ise Yuwen Tai’nin etkisi altındaki Batı Tabgaç Devleti ortaya çıktı.

Kuruluş ve Siyasi Yapı

534 yılında İmparator Hsiao-wu, kendisini kontrol altına almak isteyen General Kao Huan’dan kaçarak batıya, Yuwen Tai’nin yanına sığındı.

Bunun üzerine Kao Huan, Luoyang’da yeni bir imparator ilan etti ve başkenti Ye’ye taşıdı. Böylece Doğu Tabgaç Devleti (Doğu Wei) kurulmuş oldu.

Kuruluş yılı M.S. 534, başkenti Ye, hükümdarı İmparator Xiaojing (Yuan Shanjian), gerçek yöneticisi ise General Kao Huan’dı.

Devlet görünüşte Tabgaç hanedanı tarafından yönetiliyor olsa da gerçek iktidar tamamen Kao Huan’ın elindeydi. Bu güç daha sonra Kao Huan’ın oğulları Kao Cheng ve Kao Yang’a geçti. Bu nedenle Doğu Tabgaç Devleti, Çin tarihindeki en belirgin kukla imparatorluk örneklerinden biri olarak kabul edilir.

Bilinen İmparator: İmparator Xiaojing (Yuan Shanjian) (534-550)

Doğu Tabgaç Devleti’nin tek imparatorudur. Saltanatı boyunca gerçek siyasi güce sahip olmamış, devlet yönetimi Kao Huan ve ailesinin kontrolünde kalmıştır.

550 yılında Kao Yang tarafından tahttan indirilmiş ve kısa süre sonra hayatını kaybetmiştir.

Doğu Tabgaç Devleti Kronolojisi

534 – İmparator Hsiao-wu batıya kaçar. Kao Huan, Ye’de Doğu Tabgaç Devleti’ni kurar. İmparator Xiaojing (Yuan Shanjian) tahta çıkar.

534-547 – Kao Huan dönemi. Devletin fiilî yönetimi Kao Huan ve ailesinin elindedir. Batı Tabgaçlarla rekabet sürer.

537 – Shayuan Muharebesi. Kao Huan ağır bir yenilgi alır.

543 – Mangshan Muharebesi. Savaş kesin bir sonuç doğurmaz.

547 – Kao Huan ölür. Yerine oğlu Kao Cheng geçer.

549 – Kao Cheng kendi muhafızları tarafından öldürülür. Yerine Kao Yang geçer.

550 – Kao Yang, İmparator Xiaojing’i tahttan indirir ve Kuzey Qi Hanedanı’nı kurar. Doğu Tabgaç Devleti sona erer.

550-551 – Tabgaç hanedanı üyelerinin önemli bir kısmı ortadan kaldırılır.

Batı Tabgaçlarla Rekabet

Doğu Tabgaç Devleti’nin dış politikasına, batıdaki kardeş devlet Batı Tabgaçlarla yaşanan rekabet damga vurdu. Her iki taraf da eski Tabgaç İmparatorluğu’nun meşru mirasçısı olduğunu iddia ediyordu.

Doğu Tabgaçlar, Kuzey Çin Ovası’nın verimli topraklarına ve güçlü ekonomik kaynaklara sahipti. Batı Tabgaçlar ise daha sınırlı bir coğrafyada varlık gösteriyordu.

Buna rağmen Yuwen Tai’nin askerî reformları Batı Tabgaç ordusunu oldukça etkili bir yapıya dönüştürdü.

İki taraf arasında çok sayıda çatışma yaşandı. Shayuan (537) ve Mangshan (543) bunların en bilinenleridir.

Ekonomik ve demografik üstünlüğüne rağmen Doğu Tabgaçlar rakiplerini tamamen ortadan kaldıramadı; bu durum iç siyasi sorunları daha da görünür hâle getirdi.

Generallerin Sessiz Darbesi

Doğu Tabgaç Devleti’nin sonu, büyük bir savaşla değil, saray içinde gerçekleşen sessiz bir iktidar değişimiyle geldi.

550 yılına gelindiğinde Kao Yang, saray muhafızları ve bürokrasinin önemli bir kısmı üzerinde kontrol sağlamıştı. Kukla imparator Xiaojing’in etrafında onu destekleyen etkili bir güç kalmamıştı.

Kao Yang, geleneksel “cennetin emri” ritüellerini kullanarak imparatoru tahttan indirdiğini meşrulaştırdı. Saray içinde ciddi bir direniş yaşanmadı ve imparator sessizce saraydan uzaklaştırıldı.

Kısa süre sonra hayatını kaybetti. Böylece Tabgaçların doğudaki mirasçısı, büyük bir yıkım ya da savaş olmadan, tamamen saray içi bir güç değişimiyle tarih sahnesinden çekildi.

Doğu Tabgaçlardan Geriye Kalan Miras

Doğu Tabgaç Devleti kısa ömrü nedeniyle bağımsız bir kültürel veya mimari miras geliştiremedi.

En önemli izler şunlardır:

• Ye Şehri Kalıntıları: Günümüz Hebei eyaletindeki Ye şehri, Doğu Tabgaç başkentidir. Ancak sonraki Kuzey Qi döneminde büyük ölçüde geliştirilmiştir.
• Xiangtangshan Mağaraları: Bu Budist mağara kompleksleri Doğu Tabgaç döneminde başlamış, Kuzey Qi döneminde gelişimini sürdürmüştür.

Tarihî Önemi

Doğu Tabgaç Devleti, Tabgaç İmparatorluğu’nun parçalanmasının ardından ortaya çıkan geçiş devletlerinden biridir. Askerî ve ekonomik açıdan güçlü olmasına rağmen siyasi bütünlüğünü koruyamamış ve yönetici elitler arasındaki güç mücadelesi sonucunda ortadan kalkmıştır.

Onların hikâyesi, güçlü devletlerin bile iç iktidar çatışmaları karşısında ne kadar kırılgan olabileceğini gösteren önemli bir tarihî örnektir.

Özet: Doğu Tabgaç Devleti (534-550), Tabgaç İmparatorluğu’nun bölünmesiyle ortaya çıkmış, fiilî olarak Kao Huan ailesinin kontrolünde yaşamış ve sonunda Kao Yang’ın kurduğu Kuzey Qi Hanedanı tarafından sona erdirilmiştir.

Kerim Yarınıneli / KerimUsta.com

Kaynaklar

• Wei Shu – Kuzey Wei dönemi resmî Çin tarihi
• Bei Shi – Kuzey dönemleri için temel tarih derlemesi
• Gök-Türklerden Önceki Türk Devletleri – Prof. Dr. Ahmet Taşağıl (2014)
• The Empire of the Steppes – René Grousset (1939)