Tanzimat Fermanı’nın Sonuçları


En son Güncelleme tarihi ve güncelleyen: 10 Mayıs 2020 Kerim Usta

Memurlara maaş uygulaması , devlet içinde halktan kopuk bir bürokrasi oluşmasına sebep olmuştur.Yeni kanunlar, uygulamalar , kurumlar eskileri kaldırılmadan kurulmaya çalışıldığı için bir ikilik oluşmasına sebep olmuştur.Buda toplum arasında kargaşa yaşanmasına sebep olmuştur.Ayrıca iki farklı kültürün oluşması için gerekli alt yapıyı hazırlamıştır.Bu ikilik sadece siyasi ve idari alanda değil kültürel , sosyal alanda da kendini göstermiş batı da gelişen liberalizm ve bireycilik Osmanlı sosyal hayatına da tesir etmiş aile yapısını bile değiştirmiştir.Ayrıca misyoner okulu öğrencileri ile medrese öğrencileri de iki farklı dünyanın insanı olarak yetişmeye başlamıştı .

Tanzimat hareketlerinin başarısızlıkla sonuçlanmasının sebepleri şunlardır :

* Batı’dan alınan yeniliklerin derinliğine anlaşılamamış olması , sadece şeklen benimsenmiş olması
* Azınlıklara verilen hakların büyük devletlerce istismar edilmiş olması , Osmanlı Devleti’nin iç işlerine sürekli müdahale edilerek devletin işini zorlaştırmışlar ve bu durumda devletin yıkılmasında büyük rol oynamıştır.
* Tanzimat Fermanı ile amaçlanan ıslahatları gerçekleştirmek için devlet yeterli kadroya sahip değildi . Halbuki böyle bir hareketin başarılı olabilmesi için mutlaka yeterli ve geniş bir ekibe dayanması gerekiyordu .
* Tanzimat ile birlikte sarayın karşısında yeni bir siyasal güç olarak bir ‘’ Tanzimat Bürokrasisi ‘’ oluştu.

Sonuç ve Tartışma

1650 ile 1839‘a kadar geçen süre Osmanlı Devleti’nin toprak kaybetmeye kısmen de toprak kazanmaya, Avrupa Devletleri karşısında zayıf düşmeye başladığı dönemdir.Bu dönemde Yunan İsyanı , Mısır meselesi , Boğazlar meselesi , dış baskılar, büyük devletlerin Osmanlı politikaları(Şark Meselesi), Kırım Savaşı , Osmanlı İmparatorluğunu güç durumda bırakmaya başlamıştır. Bu zaman içerisinde Osmanlı Devleti’nin kötü gidişini durdurmak için pek çok proje üretildi. Üretilen projelerin bir kısmı uygulamaya konuldu, bir kısmı ise uygulanamadı. Yenileşme faaliyetlerin temel gerekçesi, Osmanlı Devleti’nin bütünlüğünü korumak, yeniliklere ayak uydurmak ve geçmişteki gibi zaferlere tekrar yönelmekti. Özellikle Avrupa’ya eğitim amaçlı gönderilen Türkler, Osmanlı’nın askeri, siyasi ve ekonomik ve idari alandaki uygulamalarını sert bir şekilde eleştiriyor, devlet sisteminde ciddi anlamda değişiklikler yapılmasını ileri sürüyorlardı. Osmanlı Devleti 19.yüzyılın ikinci çeyreğinde, içte ve dışta maruz kaldığı sıkıntıları atlatabilmek için Avrupa’ya dayanma ihtiyacını hissetti. Tanzimat’ın ilânında, Mısır sorunu vesilesiyle Osmanlı Devleti’nin iç ve dış işlerine sürekli olarak karıştıkları gibi, devletin sınırları içerisinde yaşayan Ortodoksların korunması gerekçesiyle sık sık beliren Rus baskısını kırmak amacında olan Avrupa Devletleri’nin büyük etkisi olmuştu. Bir yandan devletin varlığını sürdürebilmek için geniş kapsamlı ve köklü reformlara duyulan ihtiyaç, öte yandan Avrupa Devletleri’nin Hıristiyan halka eşitlik ve güvence tanınması yolundaki istekleri, 1839 yılında Tanzimat döneminin açılmasıyla sonuçlanmıştı. Tanzimat’ın en önemli ayırıcı niteliği, teokrasiyle bütünleşmiş olan mutlak monarşinin yetkilerinin, belli hukuk ilkeleri ve yasalarla sınırlandırılmak istenmesidir. Dış ve iç baskılar karşısında zayıf düşen padişah, 1839 yılında Tanzimat Fermanı’nı ilan etmek zorunda kaldı. Tanzimat Fermanı’nın esas maddeleri,

a. Mal, can ve namus emniyeti,
b. Vergi adaleti, ve Asker alma şekli ve hizmet süresi” ile ilgili hükümler oluşturmaktaydı.

Tanzimat Fermanı Osmanlı sınırları içerisinde yaşayan azınlıklara önemli sayılabilecek hak ve yetkiler sunuyordu. Padişahın yetkilerini sınırlıyor ve pek çok kamu dairesinin açılmasına, memuriyetin meslek haline gelmesine, merkezi yapının güçlenmesine olanak sağlıyordu.

Tanzimat ile birlikte sarayın karşısında yeni bir siyasal güç olarak bir ‘’ Tanzimat Bürokrasisi ‘’ oluştu.. Siyasal düzeyde dikkati çeken en önemli sonuç budur. .Tanzimat döneminde bürokrasinin temel amacı, topluma hakim olmaktı. Merkezi yönetim, gücünü ülkenin her yöresinde etkili hale getirmek için çalıştı.Bir taraftan dış baskılar, diğer yandan içerde Müslüman olmayan toplulukların istekleri, Avrupa kaynaklı yönetim kurumlarının benimsenmesi sonucunu doğurdu.

Osmanlı Devleti, 1860’lı yıllarda ülke yönetimini Fransız yönetim sistemine göre yeniden biçimlendirmeye çalıştı. Bu bakımdan yönetim yapısı, Fransız yönetim sisteminin bir kopyası niteliğindedir. Memuriyet, Tanzimat döneminde meslek haline getirildi. Memur olmak için uzun bir süre çalışma kapasitesine sahip olma ve belirlenmiş bir eğitimden geçmek, genel kurallara bağlı özel sınavlardan geçmek gereklidir. Memurların göreve bağlılığı feodal ve patrimonyal yönetimlerdeki gibi kişisel değil, işlevseldir. Memurların sosyal konumu ve rütbe sırası emredici kurallarla belirlenir. Bu durumda, hiyerarşinin üst değer olduğu Osmanlı Devlet sisteminde kolayca uygulama alanı buldu. Tanzimat’tan sonra eski Osmanlı bürokrasisi bozulmaya başladı. Devletin güçlü zamanlarında, bürokratların “padişah ve hanedan”a mutlak bağlılığı vardı. Tanzimat’la birlikte bu bağlar zayıfladı. Bürokrasi kendini düşünen bir sınıf haline geldi. Rüşvet, yolsuzluk ve adam kayırma, Tanzimat sonrası Osmanlı yönetiminin hastalığı olmaya devam etti. Bu hastalığı önlemek için çıkarılan kanunlar, söz konusu hastalıkları azaltmadı, aksine artırdı. Bürokrasi nedeniyle resmi işlemlerin uzun zaman aldığını gören halk, memurlara rüşvet vererek bunları hızlandırma yolları aradı. Bahşiş, rüşvetin karşılığı olarak bu dönemde ortaya çıktı.

Tanzimat’ta bürokrasi-halk zıtlaşması daha belirgin hale geldi. Reformlar, halkın günlük hayatında gözle görülür bir iyileşme getirmedi. Osmanlı bürokrasisi, kendi halkından daha çok, dış çevrelerin talep ve etkilerine açık hale geldi. Tanzimat’tan sonraki bürokrasinin açık bir görünüşü de “siyasetçi” oluşudur. Bürokrasinin merkeziyetçi yapısı, bireylerin en güvenilir iş olarak memurluğu seçmesi, işe girmede kayırmacılık, memurların iyi ücret alması, toplumda seçkin bir sınıf olarak görülmesi gibi özellikler Osmanlı’nın Cumhuriyet yönetimine devrettiği mirastır. Devlet kavramına atfedilen kutsallık memurların itibarını artıran temel faktör oldu. Devlet memuriyetine yönelik talebin artmış olması, sanayileşme ve teknik alandaki mesleklerin gelişimini de engelledi. Tanzimat kendinden sonraki dönemlerdeki etkileri güçlü olan bir dönemdir. Tanzimat Fermanı aslında, Türk yönetim tarihinde bir kilometre taşı özelliği taşımaktadır. Ferman daha sonra yapılacak olan köklü modernleşme için zorunlu temeli kurdu. Tanzimat’ın belki de en önemli ayırt edici özelliği, teokrasi ile bütünleşmiş olan mutlak monarşinin yetkilerinin, belli hukuk ilkeleri ve yasalarla sınırlandırılmak istenmesidir. Ferman büyük ölçüde bozulan kamu düzenini yeniden inşa etmeye yönelik ilkeler içermektedir. Devlet yönetiminde yüzyıllardır süren keyfiliğe karşılık “kanun” ve “düzeni” toplumsal güvensizlik yerine de “güveni” ikame etmek amacını taşıyordu. Bu “yasa” anlayışının hakim kılınması demektir.

İzah olunan bu amillere göre Tanzimat’ın mahiyeti ve karakterini tayin güç olmasa gerekir. Bu yeni ıslahat hamlesini , bundan evvelki ıslahat teşebbüslerinden ayıran farklardan biri evvelkilerin mazideki ruh ve teşkilatı ideal sanmasına ve nispeten mahdut sahalara taalluk etmesine karşı bu yeni hareketin , devlete yeni bir ideolojiden mülhem gibi görünen bir istikamet göstermesi , , ıslahatın siyasi , idari , mülki adli cihetleri de ihtiva etmesi geniş ve mürekkep olmasıdır.Bununla beraber bu ıslahat hamlesi , sahtan geniş olmakla beraber derin ve cezri sayılamaz.Fakat cezri olması da kabil olamazdı.Çünkü ne genç Abdülmecit , kendi padişahlık hukukundan daha geniş bir ölçüde feragat edecek kadar olgunluğa ve derin görüşe malikti , nede Hattı Hümayunun neşrini telkin eden Mustafa Reşit Paşa , o günlerin şartları içinde , devlet rejiminin kökünden değişmesi lazım geldiğini düşünebilir , ne de düşünse bile bunu tahakkuk ettirmeyi ümit edebilirdi.

Tanzimat yönetimi geniş halk kesimlerinin hayatında kayda değer bir iyileştirme sağlayamadı. Siyasi ve idari alandaki modernleşmenin faturası Osmanlı maliyesi ve ekonomisine yüklendi. Tanzimat bürokratları, otoriter bir yönetim anlayışının temsilcileri oldular. Tanzimat ve sonrasında yönetim gücü, hep az sayıda kişinin elinde toplandı, halka inemedi

Tanzimat sosyal , siyasal ve idari kurumlarda köklü bir değişiklik sağlayamamış olmasına rağmen , anlayış yani zihniyet düzeyinde önemli ilerlemelere yol açmıştır.Yasallık , eşitlik , meşrutiyet fikirlerinin kökleşmesi bunun en belirgin yanıdır. Yani Tanzimat kişisel özgürlük , kişi dokunulmazlığı ve kişi güvenliği alanlarında da olumlu ilerlemeler sağlamıştır.

Tüm bu gelişmeler incelendiğinde III . Selim Döneminde başlatılan ıslahat hareketlerinin Tanzimat Dönemi’nde yapılan yenilik hareketleri için zemin oluşturduğu görülmektedir.III . Selim Dönemi’nde açılan daimi elçilikler bir dönem kapalı kaldıktan sonra Tanzimat Dönemi’nde tekrar açılmış ve dış siyasette etkili bir şekilde kullanılmıştır.III . Selim Dönemi’nde taşrayı kontrol etme ve merkeze bağlama amacıyla başlatılan merkezileşme hareketlerinin Tanzimat Dönemi’nde hızla devam ettiği görülmektedir.Ancak şunu söyleyebiliriz ki III . Selim dönemindeki bir çok ıslahat hareketleri , gerek kendisinin gerekse ıslahat taraftarlarının öldürülmesi ile büyük bir sekteye uğramış ve istenildiği gibi gerçekleştirilememiştir. Fakat Tanzimat Devri yenilik hareketleri amaç ve kapsam bakımından daha geniştir ve bazı siyasi ve idari konularda gerçekten büyük ilerlemeler kaydedilmiştir.

Kaynakça

* Lewis, Bernard,( 1984) Modern Türkiye’nin Doğuşu , Türk Tarih Kurumu Basımevi , Ankara .

* Cemaloğlu, Necati,Osmanlı Devletinde Yapılan Tanzimat Reformlarının ,Eğitim Sistemine Etkileri , Uygulamaları ve Sonuçları , Gazi Eğitim Fakültesi

* KARAL, Enver Ziya,( 1999 ) Selim III’ün Hatt-ı Hümayunları , Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara .

* Karal, Enver Ziya, (1940)‘’Tanzimattan Evvel Garplılaşma Hareketleri ‘’ Tanzimat I , Maarif Matbaası , İstanbul .

* GENCER, A,( 1990)Tanzimat Fermanı’nın İlanı ve Tatbiki Meseleleri .

* İnalcık , H ,( 1994) Osmanlı Devleti,Toplumu , Ekonomisi , İstanbul , Eren Yayınları.

* Karpat Kemal , Osmanlı Modernleşmesi , İmge Kitabevi , Ankara.

* Osmanlı Devlet Teşkilatı , (, 2006 ) Türkiye Gazetesi Yayınları , İstanbul .

* Şirin,Veli , Ana hatlarıyla Siyasi Ve Kültürel Osmanlı Tarihi , Marifet Yay, İstanbul.

* Tanzimat I ,( 1999) Milli Eğitim Basımevi , İstanbul

* Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi , İletişim Yayınları

* Türkiye Tarihi III Ansiklopedisi , Cem Yayınevi

* Turan , M, Kültür Değişmeleri , Marmara Üniversitesi , İlahiyat Fakültesi Yay , İstanbul

* Veldet , H , Kamulaştırma Hareketleri ve Tanzimat , Tanzimat I , Numune Matbaacılık , İstanbul

* Yılmaz, Mehmet, Osmanlı Yenileşme Hareketleri ‘’Makaleler ‘’,Konya , 2004

Kaynak: bilgirehberim.net/tanzimat-fermaninin-sonuclari/

Konuyu Paylaş
Avatar

Yazar Kerim Usta

Herkesin bir yaşama nedeni var. Benimki ise bir "Sevda"...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir